Amanita
![]() Muchomor czerwony | |||
Systematyka | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | grzyby | ||
Typ | podstawczaki | ||
Klasa | pieczarniaki | ||
Rząd | pieczarkowce | ||
Rodzina | muchomorowate | ||
Rodzaj | muchomor | ||
Nazwa systematyczna | |||
Amanita Pers Tent. disp. meth. fung.: 65 (Lipsk, 1797) | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Amanita muscaria (L.) Lam. | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Gr%C3%BCne_Gift-Wulstling_Amanita_phalloides.jpg/180px-Gr%C3%BCne_Gift-Wulstling_Amanita_phalloides.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Amanite_Oronge_01.jpg/180px-Amanite_Oronge_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Amanita_virosa_qtl1.jpg/180px-Amanita_virosa_qtl1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Amanita_franchetii_2186.jpg/180px-Amanita_franchetii_2186.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Amanita_vaginata-01.jpg/180px-Amanita_vaginata-01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/2006-08-09_Amanita_citrina_46465_cropped.jpg/180px-2006-08-09_Amanita_citrina_46465_cropped.jpg)
Amanita Pers. (muchomor) – rodzaj grzybów z rodziny muchomorowatych (Amanitaceae)[1].
Charakterystyka
Naziemne grzyby kapeluszowe. Owocniki: młode – kuliste, chronione osłoną całkowitą, jej resztki pozostają w części gatunków u dorosłych osobników w postaci łatek na kapeluszu i pochwy u podstawy, występuje również osłona częściowa, której pozostałością jest pierścień (pierścień nie występuje u wszystkich gatunków). Występują w lasach, tworzą mykoryzę z drzewami[2][3].
Wiele muchomorów zawiera toksyny, nieraz bardzo silne, jak alfa-amanityna występująca w muchomorze zielonawym. Niektóre z alkaloidów muchomorów mają właściwości halucynogenne, jak muscymol w muchomorze czerwonym[2].
Większość gatunków niejadalnych i trujących, niektóre śmiertelnie (niebezpieczny muchomor sromotnikowy Amanita phalloides), są też gatunki jadalne. Dawniej muchomory stosowano do trucia much stąd nazwa mucho-mor. „Skórka” kapelusza muchomora, ze względu na odurzające działanie niewielkich dawek, wykorzystywana jest jako narkotyk. Z muchomorów czerwonych ludy syberyjskie przygotowywały odurzający napój, używany przez szamanów. W lecznictwie ludowym na polskiej wsi muchomory zalane spirytusem lub denaturatem były wykorzystywane do nacierania miejsc bolących z powodu reumatyzmu[4].
Systematyka i nazewnictwo
Pozycja w klasyfikacji: Amanitaceae, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi (według Index Fungorum)[1].
Polska nazwa: Podał ją Feliks Berdau w 1876 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym należące do tego rodzaju gatunki opisywane też były jako bedłka, muchomorka, mglejarka i muchomór[5]. Synonimów łacińskich jest 25[6].
Niektóre gatunki
W rodzaju Amanita do 2018 roku opisano 952 gatunki podzielone na 2 podrodzaje: Amanita podzielony na sekcje Amanita, Caesareae i Vaginatae oraz Lepidella podzielony na sekcje Validae, Phalloidae, Amidella i Lepidella. Sekcja Lepidella czasami oddzielana jest jako osobny rodzaj Saproamanita[7].
Podrodzaj Amanita
Podrodzaj Amanita obejmuje gatunki z zarodnikami nieamyloidalnymi (nie reagującymi na odczynnik Melzera)
Sekcja Amanita
Gatunki z sekcji Amanita cechują się owocnikiem wyrastającym z czubka początkowego jajowatego primordium w postaci bulwy, która wraz ze wzrostem zanika. Pochwa bywa szczątkowa. Gatunki toksyczne dla człowieka, o działaniu podobnym do muchomora czerwonego[8].
- Amanita eliae Quél. 1872 – muchomor białożółtawy
- Amanita farinosa Schwein. 1822
- Amanita gemmata (Fr.) Bertill. 1866 – muchomor narcyzowy
- Amanita grandis (Bougher) Justo 2010
- Amanita inculta (Bougher) Justo 2010
- Amanita muscaria (L.) Lam. 1783 – muchomor czerwony
- Amanita nehuta G.S. Ridl. 1991
- Amanita nigrescens G. Stev. 1962
- Amanita oleosa (Bougher & T. Lebel) Justo 2010
- Amanita pantherina (DC.) Krombh. 1846 – muchomor plamisty
- Amanita pseudoinculta Justo 2010
- Amanita regalis (Fr.) Michael 1904 – muchomor królewski
- Amanita taiepa G.S. Ridl. 1991
Sekcja Caesareae
W gatunkach z sekcji Caesareae owocnik zaczyna się pojawiać pośrodku primordium. Trzon bez bulwy, z wyraźnym pierścieniem i dużą pochwą. Kapelusz posiada na brzegu wyraźne prążkowanie. Charakterystyczny jest sposób przyłączenia trzonu do dna pochwy. Gatunki w większości należą do smacznych grzybów jadalnych[9].
- Amanita caesarea (Scop.) Pers. 1801 – muchomor cesarski
- Amanita calyptroderma G.F. Atk. & V.G. Ballen 1909
- Amanita hemibapha (Berk. & Broome) Sacc. 1887
- Amanita torrendii Justo 2010
- Amanita jacksonii Pomerlau 1984
Sekcja Vaginatae
Owocniki podobne w budowie do sekcji Caesareae,, lecz nie posiadają pierścienia ani przyłącza na dnie[10]. Gatunki w tej sekcji zawierają toksyny, które jednak po silnym podgrzaniu rozkładają się. Większość gatunków uważana za jadalne o niskiej wartości[11]. Jest bardzo liczną sekcją, wiele jej gatunków da się odróżnić jedynie przy bardzo dogłębnej analizie.
- Amanita argentea Huijsman 1959
- Amanita alseides Hanss 2020
- Amanita battarrae (Boud.) Bon 1985 – muchomor oliwkowy
- Amanita betulae Neville & Poumarat 2004
- Amanita ceciliae (Berk. & Broome) Bas 1984 – muchomor złotawy
- Amanita cistetorum Contu & Pacioni 1998
- Amanita contui Bon & Courtec. 1989 – muchomor żółtopomarańczowy[12]
- Amanita coryli Neville & Poumarat 2009
- Amanita crocea (Quél.) Singer 1951 – muchomor żółtawy
- Amanita dryophila Consiglio & Contu 1999
- Amanita friabilis (P. Karst.) Bas 1974 – muchomor olszynowy
- Amanita fulva Fr. 1815 – muchomor rdzawobrązowy
- Amanita fulvoides Neville & Poumarat 2009
- Amanita huijsmanii F. Massart & Rouzeau 1990
- Amanita lactea Malençon, Romagn. & D.A. Reid 1968
- Amanita lividopallescens (Secr. ex Boud.) Kühner & Romagn. – muchomor szaropłowy
- Amanita mairei Foley 1949 – muchomor srebrzysty
- Amanita nivalis Grev. 1821 – muchomor alpejski
- Amanita olivaceogrisea Kalamees 1986 – muchomor oliwkowoszary[12]
- Amanita pachyvolvata (Bon) Krieglst. 1984
- Amanita pekeoides G.S. Ridl. 1991
- Amanita praelongipes Kärcher & Contu 2000
- Amanita punctata (Cleland & Cheel) D.A. Reid 1980
- Amanita simulans Contu 1999
- Amanita spadicea Pers. 1797
- Amanita submembranacea (Bon) Gröger 1979 – muchomor brązowooliwkowy
- Amanita umbrinolutea (Secr. ex Gillet) Bataille 1910
- Amanita vaginata (Bull.) Lam. 1783 – muchomor szarawy
Podrodzaj Lepidella
Podrodzaj Lepidella obejmuje gatunki z zarodnikami amyloidalnymi (reagującymi na odczynnik Melzera).
Sekcja Validae
Gatunki z tej sekcji posiadają wygląd podobny do sekcji Amanita, jednak pochwa praktycznie zawsze jest szczątkowa. Koniec trzonu z bulwą, kapelusz zazwyczaj posiada cętki, a jego brzeg nigdy nie jest prążkowany Gatunki z tej sekcji zawierają toksyny hemolityczne, które w niektórych gatunkach rozkładają się przy gotowaniu[7].
- Amanita australis G. Stev. 1962
- Amanita brunnescens G.F. Atk. 1918
- Amanita citrina (Schaeff.) Pers. – muchomor cytrynowy
- Amanita excelsa (Fr.) P. Kumm.1871 – muchomor twardawy
- Amanita flavoconia G.F. Atk. 1902
- Amanita franchetii (Boud.) Fayod 1889 – muchomor szorstki
- Amanita nothofagi G. Stev. 1962
- Amanita porphyria Alb. & Schwein. 1805 – muchomor porfirowy
- Amanita rubescens Pers. 1797 – muchomor czerwieniejący
Sekcja Phalloidae
W tej sekcji wszystkie gatunki posiadają pierścień oraz bulwę na końcu trzonu okrytą pochwą o różnym charakterze. Brzeg kapelusza nie jest prążkowany nawet u młodych owocników. Wszystkie gatunki są silnie trujące[7].
- Amanita phalloides (Vaill. ex Fr.) Link 1833 – muchomor zielonawy (sromotnikowy)
- Amanita verna (Bull.) Lam. 1783 – muchomor wiosenny
- Amanita virosa (Fr.) Bertill. 1866 – muchomor jadowity
Sekcja Lepidella (Saproamanita)
Gatunki należące do sekcji Lepidella mają prążkowany brzeg kapelusza ze zwisającymi pozostałościami primordium. Owocnik podobnie jak w sekcji Amanita rozwija się ze szczytu bulwy, jednak tutaj jest ona zdecydowanie większa i nie zanika. Jest jedyną sekcją zawierającą gatunki saprotroficzne stąd czasami oddziela się ją jako osobny rodzaj. Zawiera zarówno gatunki jadalne i trujące[7].
- Amanita boudieri Barla 1887
- Amanita echinocephala (Vittad.) Quél. 1872 – muchomor jeżowaty
- Amanita inopinata D.A. Reid & Bas 1987
- Amanita karea G.S. Ridl. 1991
- Amanita mumura G.S. Ridl. 1991
- Amanita mutabilis Beardslee 1919
- Amanita nauseosa (Wakef.) D.A. Reid 1966
- Amanita ovoidea (Bull.) Link 1833
- Amanita pareparina G.S. Ridl. 1991
- Amanita procera Pers. 1818
- Amanita pumatona G.S. Ridl. 1991
- Amanita singeri Bas 1969
- Amanita solitaria (Bull.) Fr. 1836
- Amanita strobiliformis (Paulet ex Vittad.) Bertill. 1866 – muchomor szyszkowaty
- Amanita vittadinii (Moretti) Sacc. 1887 – muchomor Vittadiniego
Sekcja Amidella
Ogólny wygląd podobny do sekcji Lepidella, z tą różnicą, że bulwa zawsze jest pokryta grubą wielowarstwową pochwą o różnym kształcie. Trzon u dorosłych owocników nie posiada pierścienia. Miąższ barwi się na pomarańczowo lub brązowo przy uszkodzeniu. Grzyby trujące[7].
- Amanita curtipes E.-J. Gilbert 1941
- Amanita grisea Massee & Rodway 1901
- Amanita ponderosa Malençon & R. Heim, Bull 1944
- Amanita proxima Dumée 1916
- Amanita volvata (Peck) 1898
Wykaz gatunków i nazwy naukowe na podstawie Index Fungorum. Obejmuje on wszystkie gatunki występujące w Polsce i niektóre inne. Uwzględniono tylko gatunki zweryfikowane o potwierdzonym statusie[13]. Nazwy polskie według Władysława Wojewody[5].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ a b Index Fungorum [online] [dostęp 2013-09-15] .
- ↑ a b BarbaraB. Gumińska BarbaraB., WładysławW. Wojewoda WładysławW., Grzyby i ich oznaczanie, Warszawa: PWRiL, 1985, s. 351–363, ISBN 83-09-00714-0 .
- ↑ AndreasA. Gminder AndreasA., Atlas grzybów. Jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej, 2008, ISBN 978-83-258-0588-3 .
- ↑ AdamA. Paluch AdamA., Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1988, s. 99, ISBN 83-229-0254-9 .
- ↑ a b WładysławW. Wojewoda WładysławW., Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003, s. 45–52, ISBN 83-89648-09-1 .
- ↑ Species Fungorum [online] [dostęp 2013-04-15] (ang.).
- ↑ a b c d e Sections of the genus Amanita – Amanitaceae.org – Taxonomy and Morphology of Amanita and Limacella [online], www.amanitaceae.org [dostęp 2018-07-17] .
- ↑ Section Amanita – Amanitaceae.org – Taxonomy and Morphology of Amanita and Limacella [online], www.amanitaceae.org [dostęp 2018-07-18] .
- ↑ Section Caesareae – Amanitaceae.org – Taxonomy and Morphology of Amanita and Limacella [online], www.amanitaceae.org [dostęp 2018-07-18] .
- ↑ section Vaginatae – Amanitaceae.org – Taxonomy and Morphology of Amanita and Limacella [online], www.amanitaceae.org [dostęp 2018-07-18] (ang.).
- ↑ EwaldE. Gerhardt EwaldE., Grzyby: wielki ilustrowany przewodnik, Warszawa: Klub dla Ciebie - Bauer-Weltbild Media, 2006, s. 426, ISBN 83-7404-513-2 .
- ↑ a b Rekomendacja nr 2/2021 Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego [online] [dostęp 2021-07-23] .
- ↑ Index Fungorum (gatunki) [online] [dostęp 2013-10-20] .
- Britannica: science/Amanita
- БРЭ: 1817082
- SNL: fluesopp, Amanita
- Catalana: 0077379