Berdyczów
![]() Klasztor Karmelitów w Berdyczowie fundacji Janusza Tyszkiewicza | |||||
| |||||
Państwo |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Obwód | |||||
Rejon | berdyczowski | ||||
Burmistrz | Serhij Orluk | ||||
Powierzchnia | 35,33 km² | ||||
Populacja (2019) • liczba ludności |
| ||||
Nr kierunkowy | +380 | ||||
Kod pocztowy | UA-13300 | ||||
Tablice rejestracyjne | AM | ||||
Położenie na mapie obwodu żytomierskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Ukrainy ![]() | |||||
![]() | |||||
| |||||
| |||||
| |||||
Strona internetowa |
Berdyczów (ukr. Бердичів, Berdycziw; jid. באַרדיטשעװ, Bardiczew) – miasto w obwodzie żytomierskim Ukrainy, siedziba władz rejonu berdyczowskiego, położone 44 km na południe od Żytomierza, nad rzeką Hnyłopiat, prawym dopływem Teterewu.
Ośrodek handlowo-przemysłowy. W mieście znajduje się stacja kolejowa Berdyczów.
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Janusz_Tyszkiewicz.jpg/170px-Janusz_Tyszkiewicz.jpg)
Berdyczów był miastem Wielkiego Księstwa Litewskiego, które na mocy unii lubelskiej w 1569 roku weszło w skład Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W 1593 roku uzyskał prawa miejskie[2].
Około 1626 roku wojewoda kijowski Janusz Tyszkiewicz po uwolnieniu z niewoli tatarskiej jako wotum dziękczynne ufundował w Berdyczowie kościół i sprowadził tam karmelitów. Biskup kijowski Stanisław Zaremba w 1647 roku został, według relacji wiernych, uzdrowiony za wstawiennictwem Matki Bożej Berdyczowskiej, której wizerunek ogłosił cudownym. W 1756 roku obraz koronowany został papieskimi koronami[3].
Berdyczów stał się słynnym ośrodkiem kultu maryjnego, a w XIX wieku także centrum chasydzkim na Wołyniu. Jako prywatne miasto szlacheckie położony był w powiecie żytomierskim województwa kijowskiego i stanowiło własność wojewody kijowskiego Janusza Tyszkiewicza w latach 30. i 40. XVII wieku[4], którą w 1721 od Tyszkiewiczów kupili Radziwiłłowie[5] jako spadek dla Barbary Franciszki Zawiszy zamężnej z Mikołajem Faustynem Radziwiłłem[6].
Czasy Augusta III i Stanisława Augusta Poniatowskiego były dla miasta okresem rozwoju. Sanktuarium otoczono potężnym wałem, z mostem zwodzonym i z bastionami uzbrojonymi w 60 armat. Była to prawdziwa twierdza. W tych murach wzrastał karmelita o. Marek Jandołowicz – duchowy przywódca konfederacji barskiej, którego Juliusz Słowacki uczynił głównym bohaterem dramatu Ksiądz Marek (1843). W 1768 roku Kazimierz Pułaski z 700 konfederatami barskimi i 800 cywilami przetrwał 17 dni oblężenia Berdyczowa, trzykrotnie odpierając szturmy[7].
W 1777 roku w Berdyczowie ukazała się pierwsza polska encyklopedia przeznaczona dla dzieci i młodzieży Krótkie zebranie zarzutów ciekawych o rzeczach tego świata pod, zmysły nam podpadających i je zadziwiających ku pożytkowi młodzi zwięzłemi odpowiedziami ułatwione napisana przez Józefa Iwanickiego[8][9] .
W 1793 roku Berdyczów w wyniku II rozbioru Polski został włączony do Rosji, od 1846 roku był siedzibą ujezdu berdyczowskiego. W 1837 roku w Berdyczowie powstał Związek Ludu Polskiego. 15 marca 1850 roku w mieście odbył się ślub Eweliny Hańskiej, dziedziczki pobliskiej Wierzchowni z Honoré de Balzakiem[10].
Wiosną 1920 roku miasto zostało zajęte przez wojska polskie podczas wyprawy kijowskiej. W lecie 1920 roku podczas wojny polsko-bolszewickiej Rosjanie z 1 Armii Konnej Budionnego wymordowali w szpitalu w Berdyczowie 600 rannych polskich żołnierzy wraz z opiekującymi się nimi pielęgniarkami[11]. Od 1921 roku miasto znajdowało się w składzie Ukraińskiej SRR, rok później włączonej do ZSRR.
7 lipca 1941 roku Berdyczów zajęły wojska niemieckie. 22 sierpnia 1941 roku Niemcy utworzyli w mieście getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 20 000 osób. W czerwcu 1942 roku hitlerowcy zlikwidowali getto, a Żydów rozstrzelali w okolicy miasta. Sprawcami zbrodni byli policjanci z niemieckiego 45. rezerwowego batalionu policji, Sonderkommando 4a, Einsatzkommando 5 oraz 5. batalion saperów 5 Dywizji Pancernej SS „Wiking”. Zbrodnią dowodzili: SS-Obergruppenführer Friedrich Jeckeln, SS-Sturmbannführer Martin Besser, SS-Sturmbannführer Fritz Sievert, SS-Hauptsturmführer Alois Hülsdünker oraz SS-Hauptscharführer Fritz Knop[12].
Po II wojnie światowej miasto wróciło do ZSRR. Od 1991 roku należy do państwa ukraińskiego.
Ludność
Liczba ludności | |
---|---|
1789 | 2640 |
1867 | 52 563 |
1897 | 53 351 |
1926 | 55 556 |
1939 | 62 014 |
1959 | 53 206 |
1970 | 71 475 |
1979 | 80 171 |
1989 | 91 629 |
2001 | 87 575 |
2012 | 78 799 |
Zgodnie z danymi spisu powszechnego 2001 w Berdyczowie mieszkało 87,6 tys. osób.
Liczba ludności
Narodowość | 1926[13] | 1939[14] | 1959[15] | 2001[16] |
---|---|---|---|---|
Ukraińcy | 26,4% | 42,1% | 56,2% | 84,8% |
Rosjanie | 8,1% | 8,7% | 18,6% | ≈9,5% |
Polacy | 8,5% | 10,1% | 11,7% | ≈5,0% |
Żydzi | 55,5% | 37,5% | 11,8% | ≈0,5% |
Demografia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/pl/timeline/phbvvr2lrgo0gdytb74xiewsprfus66.png)
Związani z Berdyczowem
Zobacz też kategorie: Ludzie związani z Berdyczowem, Ludzie urodzeni w Berdyczowie.
- Władysław Bukowiński – polski ksiądz katolicki, długoletni misyjny duszpasterz w Kazachstanie i całej sowieckiej Azji Środkowej,
- Wanda Wolska-Conus – polska historyk, bizantynolog, filolog klasyczny, mecenas kultury, po drugiej wojnie światowej związana z Francją,
- Polina Gelman – radziecka żołnierka, Bohater Związku Radzieckiego (1946),
- Antonina Girycz (ur. 1939) – polska aktorka teatralna i filmowa,
- Wasilij Grossman – rosyjski pisarz żydowskiego pochodzenia,
- Vladimir Horowitz – amerykański pianista pochodzenia żydowskiego,
- Józef Konrad Korzeniowski (Joseph Conrad) – polski pisarz i nowelista, tworzący w języku angielskim,
- Władysław Kozłowski – polski filozof, socjolog, psycholog, pedagog, literat, powstaniec z 1863 roku,
- Jurij Krymarenko – ukraiński lekkoatleta, mistrz świata,
- Noach Pryłucki – poseł na Sejm Ustawodawczy (1919–1922) pochodzenia żydowskiego, fołkista,
- Udalryk Krzysztof Radziwiłł – polski pisarz i prozaik, generał i poseł Rzeczypospolitej,
- Mikołaj Faustyn Radziwiłł – polski szlachcic, miecznik wielki litewski,
- Ołeksandr Razumkow – ukraiński polityk.
W kulturze: „Pisz na Berdyczów”
W Pieśni I poematu dygresyjnego „Beniowski” Juliusz Słowacki pisze:
Lecz pan Beniowski liczył lat dwadzieścia,
O doświadczenie jak o grosz złamany
Nie dbał – wolałby mieć wioskę i teścia,
To jest ślubem być dozgonnym związany
Z panną Anielą. – Téj sztuka niewieścia
Sprawiła, że był srodze zakochany;
Na gitarze grał i rym śpiewał włoski,
I wszystko dobrze szło – dopóki wioski
Nie stracił... wtenczas po włosku: addio!
Po polsku: pisuj do mnie na Berdyczów.
Okropne słowa! jeśli nie zabiją,
To serce schłoszczą tysiącami biczów.
Władysław Kopaliński w Słowniku mitów i tradycji kultury[17] o Berdyczowie napisał:
...prawdopodobnie, sądząc z przysłowia, słynne niegdyś ze źle funkcjonującej poczty na kresach polskich...
Podobną etymologię powiedzenia Pisz na Berdyczów podają Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich[18] oraz Jerzy Bralczyk w książce 444 zdania polskie[19]. Natomiast językoznawca Maciej Malinowski na blogu Obcy język polski[20] stawia w wątpliwość przypuszczenie W. Kopalińskiego o źle działającej poczcie w Berdyczowie. Pisze (bez podania źródła tej informacji): ...w rzeczywistości poczta berdyczowska działała bez zarzutu i uchodziła za jedną z najlepszych w regionie. Informuje, że w drugiej połowie XVIII wieku Radziwiłłowie uzyskali od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego przywilej dla Berdyczowa zezwalający na organizowanie dziesięciu jarmarków rocznie. Regularnie bywający w mieście wędrowni kupcy jako adres korespondencyjny podawali pocztę w Berdyczowie. Stąd kupieckie zawołanie pisz na Berdyczów. Znaczenie tego zawołania zmieniło swój sens, obecnie używane jest w sytuacjach, w których jedna osoba chce zerwać kontakt z drugą, w rodzaju „pisz donikąd”[21].
Zabytki
- klasztor warowny karmelitów Bosych z XVII w., ufundowany przez Janusza Tyszkiewicza
- Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP z XVIII w. z cudownym obrazem Matki Bożej Berdyczowskiej.
- kościół farny pw. św. Barbary z 1826 roku, w którym ślub wzięli Honoré de Balzac i Ewelina Hańska
- pałac Radziwiłłów z XVIII i XIX wieku
- sobór prawosławny św. Mikołaja z lat 1908–1910
- zamek obronny na stoku góry, odbudowany po zniszczeniu przez Fedora Tyszkiewicza[22]
- gród cadyka Lewi Izaaka z Berdyczowa
- Synagoga Chóralna z XIX wieku
- cerkiew św. Trójcy
Współpraca
Galeria
- Fasada kościoła Karmelitów Bosych
- Klasztor Karmelitów Bosych - fortyfikacje
- Kościół św.Barbary
- Cerkiew św. Mikołaja
- Szkoła z 1913 roku
- Synagoga
- Rada Miasta
- Dawny szpital
- Plan z 1825 roku
Przypisy
- ↑ Чисельність населення (за оцінкою) на 1 листопада 2019 року // Головне управління статистики у Житомирській області.
- ↑ Historia miejscowości [online], Wirtualny Sztetl [dostęp 2023-08-18] .
- ↑ JanJ. Matkowski JanJ., Бердичівський Санктуарій [online], Орден Босих Кармелітів в Україні [dostęp 2023-08-18] (ukr.).
- ↑ Наталія Білоус, Приватні міста Київського воєводства в першій половині XVII ст.: кількість, особливості розвитку та функціонування, w: Україна в Центрально-Східній Європі Випуск 15, Kijów 2015, s. 143.
- ↑ Anna Mieszczanek: Przedwojenni. Zawsze był jakiś dwór: Historie ziemian. Warszawa: 2020, s. 70. ISBN 978-83-287-1261-4.
- ↑ Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom I, s.134.
- ↑ JanJ. Matkowski JanJ., Jak konfederaci barscy bronili berdyczowskiej Fortecy [online], Portal JAGIELLONIA.ORG, 2016 [dostęp 2023-08-18] .
- ↑ Iwanicki 1777 ↓.
- ↑ Iwanowska 1990 ↓.
- ↑ RemigiuszR. Forycki RemigiuszR., Jak to z Balzakiem i panią Hańską było [online], Rzeczpospolita, 14 marca 2017 [dostęp 2023-08-18] .
- ↑ PiotrP. Bojarski PiotrP., Polacy w Kijowie [online], wyborcza.pl, 12 maja 2014 [dostęp 2017-11-22] .
- ↑ Geoffrey P.G.P. Megargee Geoffrey P.G.P. (red.), Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945, t. II, part B, s. 1518 .
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1926 года. М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928-29.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел союзных республик СССР.
- ↑ Кабузан В. М. – Украинцы в мире динамика численности и расселения. 20-е годы XVIII века – 1989 год Форм. этн. и политических границ укр. этноса. Ин-т рос. истории РАН. М. Наука, 2006.
- ↑ Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року.
- ↑ WładysławW. Kopaliński WładysławW., Słowników mitów i tradycji kultury, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1985, s. 91, ISBN 83-06-00861-8 .
- ↑ Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969 .
- ↑ Pisz na Berdyczów, [w:] JerzyJ. Bralczyk JerzyJ., 444 zdania polskie, Warszawa: Świat Książki, 2007, s. 315, ISBN 978-83-247-0776-8 .
- ↑ MaciejM. Malinowski MaciejM., Pisz na Berdyczów [online], Obcy język polski [dostęp 2019-11-14] (pol.).
- ↑ SylwesterS. Brzozowski SylwesterS., Czy wiesz, co oznacza „Pisz do mnie na Berdyczów”? [online], Historykon.pl, 25 września 2014 [dostęp 2023-06-13] (pol.).
- ↑ Antoni Urbański: Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi (II cz. książki Memento kresowe). Warszawa: 1928, s. 76.
- ↑ Бердичів – офіційний портал міста.
Bibliografia
- Józef Iwanicki: Krótkie zebranie zarzutów ciekawych o rzeczach tego świata.... Berdyczów: W Drukarni Fortecy Najświętszej Maryi Panny za Przywilejem Jego Królewskiej Mości, 1777.
- AleksandraA. Iwanowska AleksandraA., Rozwój polskiej terminologii morskiej w XVIII w.”, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 35/4., Warszawa 1990, s. 533–560 .
- Antoni Urbański, Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi, Warszawa 1928, s 76-78
- Sanktuaria – Berdyczów
Linki zewnętrzne
![]() | Zobacz w indeksie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego hasło Berdyczów |
- Berdyczów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 134 .
- Berdyczów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo, Warszawa 1900, s. 101 .
- Aktualności Berdyczowa (ukr.)
- Historia Żydów w Berdyczowie na portalu Wirtualny Sztetl
- Historia Berdyczowa w Rzeczypospolitej i pod zaborami, związki miasta z Polską, wirtualna mapa okolic – Rzeczpospolita wirtualna
- Zdjęcia z Berdyczowa. top.turystyka.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-22)].
- Archiwalne widoki miasta w bibliotece Polona
- p
- d
- e
Miasta |
|
---|---|
Osiedla | |
Wsie |
|
Siedliska |
|
- p
- d
- e
|
- PWN: 3876190
- Britannica: place/Berdychiv
- БРЭ: 5732631
- ЕСУ: 39175