Biologia medyczna
Biologia medyczna – dyscyplina naukowa z pogranicza biologii i medycyny, obejmująca działy nauki i techniki posiadające zwykle w nazwie przedrostek "bio-", znajdujące jednocześnie zastosowanie w ochronie zdrowia[1] i/lub diagnostyce laboratoryjnej[2]. Biologia medyczna od kilku lat stanowi osobny kierunek nauczania na poziomie uniwersyteckim[3][4][5] i doktoranckim[6][7], jak również specjalizację wielu zakładów naukowo-badawczych[8][9][10][11][12][13][14][15].
Alternatywne nazewnictwo dziedzin biologicznych mających zastosowanie w medycynie (podział w zależności od profilu i przedmiotu zainteresowań)[9][16][17]:
- klasyczna biologia medyczna,
- biotechnologia[18] medyczna,
- biologia molekularna,
- biologia medyczna w medycynie molekularnej,
- biotechnologia medyczna w medycynie molekularnej,
- biologia molekularna w medycynie molekularnej,
- medyczna biologia molekularna i inne.
Działy specjalizacji biologia medyczna
Działy związane z metodologią biologii molekularnej
Dyscypliny związane z biologią medyczną i wykorzystujące metodologię biologii molekularnej stanowią podstawę naukowo-technologiczną rozwijającej się medycyny molekularnej[19]. Biologia molekularna znajduje zastosowanie w ochronie zdrowia, w metodach analitycznych, diagnostycznych i terapeutycznych, na poziomie genomu, transkryptomu, proteomu i metabolomu pojedynczej komórki. Metody biologii molekularnej wykorzystywane są w badaniach zależności między strukturą różnych cząsteczek a ich funkcją w komórce, umożliwiają przewidywanie fizjologicznych/patologicznych konsekwencji mutacji/zmian genetycznych, badanie przepływu informacji między poszczególnymi strukturami molekularnymi: DNA – RNA – białko – przewidywany efekt biologiczny (cecha), dostarczają narzędzi do tworzenia nowej predykcyjnej i prewencyjnej medycyny molekularnej[20], a w przyszłości umożliwią prowadzenie rutynowych zabiegów polegających na ukierunkowanej zmianie procesów biologicznych wybranych komórek (np rutynowej terapii genowej). Technologie wykorzystujące metody biologii molekularnej umożliwiły pozytywne zakończenie jednego z największych, wieloletnich programów międzynarodowych Projektu Poznania Ludzkiego Genomu (en. Human Genome Project, HUGO Project[21][22]), jak również rozpoczęcie bardziej skomplikowanego technologicznie projektu "TCGA" budowania atlasu genomu raka (en. The Cancer Genome Atlas)[23][24]. Metody biologii molekularnej znajdują swoje zastosowanie zarówno w badaniach naukowych jak i w wynikających z nich aplikacjach medycznych i diagnostycznych[25][26][27][28][29]
biochemia
Dział: biochemia, wykorzystywana również powszechnie w ochronie zdrowia i diagnostyce laboratoryjnej, gdzie nacisk kładzie się na badanie chemicznych właściwości cząsteczek występujących w organizmach żywych (głównie organicznych), jakościową oraz ilościową analizę biochemiczną, oznaczanie aktywności enzymatycznej itp.[30][31]
biofizyka
Dział: biofizyka, zwłaszcza molekularna, wykorzystywana w ochronie zdrowia np. w celu: oceny wpływu fizykochemicznych właściwości oddziaływania powierzchni komórek z innymi komórkami jak również z różnymi biomateriałami, stosowania terapii fotodynamicznych nowotworów, badania wewnątrzkomórkowych zjawisk energetycznych i mechanicznych, diagnostyki z wykorzystaniem zjawiska Elektronowego Rezonansu Magnetycznego (EMR) jak również Magnetycznego Rezonansu Jądrowego (MNR)[32].
biologia komórki
Dział: biologia komórki, wykorzystywana w ochronie zdrowia np. w celu: analizy morfometrycznej, parametrów przyżyciowych komórek i tkanek, zajmująca się hodowlą komórkową w tym keratynocytów (hodowla skóry dla pacjentów po oparzeniach), diagnostyką przyżyciową komórek (np namnażaniem wyselekcjonowanej puli komórek o określonych parametrach lub namnażaniem komórek w celu diagnostyki wewnątrzkomórkowych pasożytów, bakterii i wirusów) badaniami nad hodowlą komórek, tkanek i narządów do transplantacji, terapią ex-vivo, badaniem komórek nowotworowych[33][34],
biotechnologia
Dział: biotechnologia, znajdująca zastosowanie w ochronie zdrowia i diagnostyce laboratoryjnej, obejmująca opracowywanie i wdrażanie technologii związanych z profilaktyką, diagnostyką i terapią chorób w tym genetycznych jak również zakaźnych, umożliwia rozwój technologii molekularnych na rzecz mikrobiologii, wirusologii i parazytologii, opracowywanie nowoczesnych metod i systemów diagnostycznych, opracowywanie technologii biofarmaceutycznych (np. leków białkowych jak insulina, hormon wzrostu, leki genetyczne tj. aptamer pegaptanib stosowany w leczeniu zwyrodnienia plamki żółtej związanej z wiekiem (AMD)[35]). Biotechnologia wraz z bioinformatyką mają największy wpływ na postęp technologiczny biomedycyny[18][36][37],
bioinformatyka
Dział: bioinformatyka medyczna, intensywnie rozwijający się dział biologii medycznej (mierzony liczbą publikacji bioinformatycznych)[38] mający zastosowanie w ochronie zdrowia, a zwłaszcza w badaniach in silico genomu, transkryptomu, proteomu i metabolomu komórki jak również w diagnostyce laboratoryjnej np. w analizie mikromacierzy ekspresyjnych, analizie wyników badań spektrometrii masowej. Bioinformatyka ma również zastosowanie w medycznym modelowaniu biologicznym w tym przewidywania aktywności substancji farmaceutycznych, budowie użytecznych wizualizacji anatomicznych i funkcjonalnych, medycynie obrazowej i tworzeniu coraz bardziej użytecznego w ochronie zdrowia oprogramowania bio-medycznego[39][40][41],
biologia systemowa
Dział: biologia systemowa, zajmującą się badaniem złożonych oddziaływań i zależności genomu transkryptomu, proteomu i metabolomu na poziomie wzajemnego oddziaływania poszczególnych szlaków sygnałowych, oddziaływań całych systemów funkcjonalnych komórki i organizmu[42][43],
nanobiotechnologia
Dział: nanobiotechnologia medyczna, dział biotechnologii zajmujący się tworzeniem struktur/urządzeń o rozmiarach nanometrycznych (na poziomie pojedynczych atomów i cząsteczek)[44][45][46],
tkankowa bioinżynieria materiałowa
Dział: tkankowa bioinżynieria materiałowa, mająca zastosowanie w ochronie zdrowia przez opracowywanie materiałów biomedycznych nowej generacji, określania właściwości i przydatności różnych biomateriałów do bezpośredniego zastosowania w organizmie człowieka lub też dla działu biologii komórki (np. kolagenowe trójwymiarowe hodowle komórkowe)[47][48]
molekularna laboratoryjna biologia medyczna
Dział: molekularna laboratoryjna biologia medyczna – dział diagnostyki laboratoryjnej, wykorzystującej metody biologii molekularnej, w tym amplifikacji DNA/RNA, technik immunohistochemicznych, spektrometrii masowej białek i metabolitów, mikromacierzy ekspresyjnych, SNP, sekwencjonowania genomowego[49], sekwencjonowanie białek itp.[50][51][52]
terapia molekularna
Dział: terapia molekularna, rozwijający się coraz intensywniej dział operujący wiedzą w zakresie biologii molekularnej (etap opracowania technologicznego) i medycyny molekularnej (etap badań klinicznych)[53][54],
Biologia medyczna oparta o metody biologii molekularnej łączy w sobie wszystkie zagadnienia rozwijającej się medycyny molekularnej, obejmującej wielkoskalowe zależności strukturalne i funkcjonalne między genomem, transkryptomem, proteomem i metabolomem człowieka, stanowiące podstawę systemu kształcenia w naukach biomedycznych, zwłaszcza w kierunkach nazywanych często "life science”.
Działy związane z biologią klasyczną
- cytologia
- fizjologia człowieka
- fizjologia rozwoju z embriologią
- fizjologia żywienia – nauczanie na tym kierunku obejmuje też elementy toksykologi, parazytologii i ekologii; absolwenci znajdują zatrudnienie w przemyśle farmaceutycznym, medycznym i spożywczym jak też laboratoriach medycznych oraz placówkach dydaktycznych i naukowo badawczych;
Działy biologii, mające szczególne zastosowanie w ochronie zdrowia
- mikrobiologia,
- wirusologia,
- parazytologia,
- toksykologia,
- immunologia,
- genetyka klasyczna,
- cytogenetyka
Działy te wyodrębniane są z biologii medycznej jako zupełnie niezależne dziedziny mające zastosowanie w ochronie zdrowia i diagnostyce laboratoryjnej.
Biomedycyna, w której skład wchodzą wymienione powyżej działy biologii medycznej, została również ujęta w Konwencji o Prawach Człowieka i Biomedycynie (Europejskiej Konwencji Bioetycznej).
Zagadnienia formalno-prawne
Komitet Badań Naukowych
- Termin biologia medyczna pojawia się w 1999 r. w wykazie dyscyplin naukowych według klasyfikacji KBN[55], wyszczególnionym w uchwale nr 24/99 Komitetu Badań Naukowych z dnia 15 września 1999 r., gdzie wyszczególniono: „…5/ Zespół Nauk Medycznych (P-5):…” z dyscypliną „… P-5.2 biologia medyczna, w tym: anatomia, cytologia, fizjologia, embriologia, biochemia w medycynie, genetyka człowieka, histologia, immunologia medyczna, mikrobiologia lekarska …”, jak również „…4/ Zespół Nauk Biologicznych, Nauk o Ziemi i Ochrony środowiska (P-4): P-4.1 biologia molekularna, biochemia, biofizyka, biotechnologia z inżynierią genetyczną,…”.
- Określenie biologia medyczna pojawia się ponownie w 2003 r. w wykazie dyscyplin naukowych według klasyfikacji KBN[56], załączonym do uchwały nr 36/2003 Komitetu Badań Naukowych z dnia 18 września 2003 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych należących do właściwości poszczególnych zespołów Komitetu Badań Naukowych piątej kadencji, gdzie na podstawie art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o Komitecie Badań Naukowych (Dz. U. z 2001 r. Nr 33, poz. 389 i z 2003 r. Nr 39, poz. 335) wyszczególniono pod numerem 57 dyscyplinę biologia medyczna.
Standardy kształcenia według MNiSW
- W załączniku nr 58 dotyczącym standardów kształcenia w zakresie lekarskiego kierunku studiów[57] przedstawiono oficjalną definicję treści i spodziewanych efektów kształcenia w zakresie biologii medycznej, która została załączona do Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki (Dz. U. z dnia 13 września 2007 r.)[58], zgodnie z art. 9 pkt 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365, z późn. zm.2). Załącznik nr 58 do wymienionego powyżej rozporządzenia zawiera uporządkowane kolejno: „… III. Ramowe treści kształcenia, 3. Treści i efekty kształcenia, A. Grupa treści podstawowych, 3. Kształcenie w zakresie biologii medycznej…”, gdzie zapisano: „Treści kształcenia: Struktura i funkcje genów u Prokaryota i Eukaryota. Genetyka populacyjna. Genetyka rozwoju. Ekogenetyka. Elementy biotechnologii. Parazytologia lekarska – układ pasożyt – żywiciel. Cykle rozwojowe pasożytów człowieka. Efekty kształcenia – umiejętności i kompetencje: rozumienia genetycznej regulacji u wirusów i bakterii – organizmów prokariotycznych o nieskomplikowanej budowie genomu; rozumienia złożonej budowy i funkcji genomu organizmów eukariotycznych; oceny wpływu zanieczyszczenia środowiska czynnikami mutagennymi i kancerogennymi na organizm człowieka; rozumienia oddziaływania mutagenów z genomem człowieka; wykorzystywania podstawowych metod biologii molekularnej; rozpoznawania najczęściej spotykanych pasożytów człowieka w oparciu o znajomość ich budowy, cykli życiowych oraz podstawowych objawów chorobowych przez nie wywołanych.”. Kształcenie w zakresie biologii medycznej na kierunku lekarskim przewiduje 60 godzin.
- W załączniku nr 3 Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. dotyczącego standardów kształcenia w zakresie kierunku analityki medycznej[59], w rozdziale II „Kwalifikacje absolwenta” wymieniono biologię medyczną jako jedną z dziedzin, w których absolwent analityki medycznej powinien uzyskać kwalifikacje zawodowe: „…Absolwent jest przygotowany do pracy w: medycznych laboratoriach diagnostycznych; zakładach opieki zdrowotnej prowadzących badania kliniczne; instytutach naukowo-badawczych i ośrodkach badawczo-rozwojowych; jednostkach kontrolno-pomiarowych i laboratoriach z dziedziny biologii i genetyki medycznej, higieny ogólnej, kontroli i badania żywności oraz ochrony środowiska; urzędach i instytucjach państwowych oraz samorządowych działających w dziedzinie biologii medycznej i ochrony zdrowia…”.
- Z kolei w załączniku nr 12 Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. dotyczącego standardów kształcenia w zakresie kierunku biologia[60], w rozdziale „… III. Ramowe treści kształcenia, 3. Treści i efekty kształcenia, B. Grupa treści kierunkowych, 1. Kształcenie w zakresie biologii molekularnej i podstaw biotechnologii…”, stanowiącym podstawę naukowo-technologiczną biologii medycznej i rozwijającej się medycyny molekularnej, podkreślono zastosowanie tego kierunku w ochronie zdrowia i diagnostyce laboratoryjnej: „Treści kształcenia: Molekularna organizacja komórki. Struktura i funkcje białek, kwasów nukleinowych, lipidów i węglowodanów. Budowa i funkcja enzymów. Metabolizm -lokalizacja, regulacja i integracja procesów komórkowych. Zaburzenia metabolizmu. Replikacja DNA. Mutacje i naprawa DNA. Rekombinacja genetyczna. Kod genetyczny. Ekspresja genów i jej regulacja. Metody analizy genetycznej. Chromosomowa teoria dziedziczenia. Dziedziczenie pozachromosomowe. Genomika i proteomika. Molekularne podstawy chorób dziedzicznych i nowotworowych. Inżynieria genetyczna i jej podstawowe narzędzia. Diagnostyka molekularna. Terapia genowa. Budowa i zróżnicowanie mikroorganizmów. Fizjologia drobnoustrojów. Wirusologia molekularna. Molekularne podstawy patogenezy mikroorganizmów. Molekularne i komórkowe podstawy odpowiedzi immunologicznej. Tolerancja i nadwrażliwość immunologiczna. Szczepienia i przeszczepy. Biotechnologia – wykorzystanie organizmów w medycynie, rolnictwie, przemyśle i ochronie środowiska. Organizmy modyfikowane genetycznie. Efekty kształcenia – umiejętności i kompetencje: posługiwania się podstawowymi technikami biochemicznymi, genetycznymi, mikrobiologicznymi i immunologicznymi; rozumienia molekularnych podstaw funkcjonowania organizmów prokariotycznych i eukariotycznych; rozumienia możliwości wykorzystywania materiału biologicznego w medycynie, rolnictwie, przemyśle i ochronie środowiska.” Natomiast w punkcie „13. Kształcenie w zakresie genetyki człowieka: Treści kształcenia: Budowa genomu człowieka. Metody badań stosowane w genetyce człowieka – różnice w stosunku do metod używanych w genetyce innych organizmów. Molekularne podstawy zaburzeń genetycznych u człowieka – metody ich wykrywania. Występowanie chorób genetycznych człowieka w różnych populacjach. Możliwości leczenia chorób genetycznych. Różnorodne praktyczne zastosowania metod genetyki molekularnej człowieka – zapłodnienie in vitro, diagnostyka prenatalna, medycyna sądowa. Efekty kształcenia – umiejętności i kompetencje: rozumienia specyfiki genomu człowieka i metod stosowanych w genetyce człowieka; rozumienia przyczyn zaburzeń genetycznych człowieka i możliwości ich leczenia; praktycznego wykorzystywania genetyki molekularnej człowieka.”
- W załączniku nr 13 Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. dotyczącego standardów kształcenia w zakresie kierunku biotechnologia[61], w rozdziale „… III. Ramowe treści kształcenia, 3. Treści i efekty kształcenia, B. Grupa treści kierunkowych, 2. Kształcenie w zakresie biologicznych aspektów biotechnologii…”, stanowiącym podstawę naukowo-technologiczną biologii medycznej i rozwijającej się medycyny molekularnej, podobnie jak w przypadku kierunku biologia podkreślono zastosowanie tej dziedziny w ochronie zdrowia i diagnostyce laboratoryjnej: „Treści kształcenia: Izolacja, identyfikacja i określanie właściwości pojedynczych substancji biologicznie aktywnych. Właściwości enzymów i możliwości ich wykorzystania do prowadzenia procesów biotechnologicznych – analiza i przygotowanie do zastosowań przemysłowych i medycznych. Techniki molekularne i technologie wykorzystywane w badaniach materiału genetycznego: PCR, klonowanie i sekwencjonowanie DNA, analizy genowe i genomowe. Mikroorganizmy o znaczeniu przemysłowym. Techniki sterowania metabolizmem komórkowym u różnych organizmów.Dodatkowo na studiach licencjackich: projektowanie i wykonywanie manipulacji na materiale genetycznym. Wykorzystywanie danych molekularnych w badaniach biologicznych i medycznych. Efekty kształcenia – umiejętności i kompetencje: rozumienia możliwości wykorzystania materiału biologicznego w biotechnologii – od pojedynczych cząsteczek, poprzez kompleksy cząsteczki, makrocząsteczki do organizmów jednokomórkowych i wielokomórkowych; stosowania podstawowych technik eksperymentalnych i laboratoryjnych biologii molekularnej.”
Specjalizacje
- Pomimo że biologia medyczna od kilku lat stanowi osobny kierunek nauczania na poziomie uniwersyteckim[5][62] i doktoranckim[7][17], jak również specjalizację wielu jednostek naukowo badawczych[9][10][14][15], inaczej niż np. w przypadku fizyki medycznej, do chwili obecnej nie została formalnie usankcjonowania wpisem na listę dziedzin mających zastosowanie w ochronie zdrowia[1] i/lub diagnostyce laboratoryjnej[2].
Instytucje
Naukowe, medyczne i formalno-prawne zagadnienia dotyczące biologii medycznej stanowią przedmiot zainteresowania wielu jednostek oraz instytucji w Polsce:
- Powołany decyzją PAN Instytut Biologii Medycznej PAN[63][64],
- Komitet Biotechnologii Medycznej Polskiej Akademii Nauk[65],
- Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej] w Sosnowcu – uprawnienia nadawania tytułu doktora w dyscyplinie: biologia medyczna[66],
- Katedra Biochemii Klinicznej Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego[67],
- Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego[68],
- Katedra Biologii Medycznej Wydziału Nauk Medycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego[69],
- Zakład Biologii Medycznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego[70],
- Katedra Biologii Medycznej Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Bydgoszczy[71],
- Samodzielna Pracownia Biologii Medycznej Pomorskiej Akademii Medycznej[72],
- Centrum Egzaminów Medycznych (CEM) w Łodzi[73],
- Polska Federacja Biotechnologii[74],
- Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego[75],
- Ministerstwo Zdrowia[76],
Zobacz też
- Fizyka medyczna,
- Chemia medyczna,
- Biomedycyna,
- Biologia molekularna,
- Medycyna molekularna,
- Diagnostyka laboratoryjna,
- Laboratoryjna diagnostyka sądowa,
- Nagroda Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny.
Linki zewnętrzne
- Instytut Biologii Medycznej Polskiej Akademii Nauk,
- Studia doktoranckie w zakresie biologii medycznej Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie,
- Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej w Sosnowcu – uprawnienia nadawania tytułu dr w dyscyplinie biologia medyczna,
- Katedra Biologii Medycznej Collegium Medicum w Bydgoszczy,
- Samodzielna Pracownia Biologii Medycznej Pomorskiej Akademii Medycznej,
- Biblioteka biologii medycznej i molekularnej,
- Biologia medyczna w wykazie dyscyplin naukowych. kbn.icm.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-07-15)]. według klasyfikacji KBN – 2003 r.,
- Polska Federacja Biotechnologii,
- European Federation of Biotechnology. efb-central.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-07-08)].,
- Principles of Medical Biology,
- Molecular Medicine and Gene Therapy,
- The Department of Biomedicine. uib.no. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-23)]. – Master in Medical Biology,
- Medical Biology. studeren.uva.nl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-12-13)]. at the University of Amsterdam,
- Institute of Medical Biology. imb.a-star.edu.sg. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-01)].,
- Kształcenie specjalizacyjne. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-25)]. diagnostów laboratoryjnych -Tryb postępowania według CMKP,
- Program specjalizacji. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-01)]. diagnostów laboratoryjnych,
- Specjalizacja diagnostów. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-26)]. – wniosek o uznanie dotychczasowego doświadczenia zawodowego za równoważny specjalizacji,
- Powierzenie obowiązków specjalisty. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-25)]. w dziedzinach, w których dotychczasowe przepisy nie przewidywały uzyskania lub tytułu specjalisty,
- Powierzenie obowiązków specjalisty w dziedzinach, w których nie ma wystarczającej liczby specjalistów,
- Pełnomocnicy uczelni medycznych ds organizacji specjalizacji diagnostów laboratoryjnych- według CMKP.
Przypisy
- ↑ a b Lista ekspertów. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-07-09)]. dziedzin mających zastosowanie w ochronie zdrowia
- ↑ a b Lista dziedzin. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-01)]. mających zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej według CMKP
- ↑ Biologia medyczna jako kierunek nauczania na poziomie studiów wyższych:UMK
- ↑ PAM
- ↑ a b UJ
- ↑ Biologia medyczna jako specjalność/specjalizacja na poziomie studiów doktoranckich:CMKP
- ↑ a b SUM
- ↑ Biologia medyczna i nauki bio-medyczne jako specjalizacje zakładów naukowo-badawczych: UWM
- ↑ a b c CBM PAN
- ↑ a b WUM
- ↑ UMK
- ↑ PAM
- ↑ CM-UJ
- ↑ a b KB-PAN
- ↑ a b LBM-CMKP. [dostęp 2010-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-03-10)].
- ↑ Biomedycyna. portalwiedzy.pan.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-10-07)]. – dziedziny – rys historyczny
- ↑ a b CMKP. [dostęp 2010-08-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-25)].
- ↑ a b biotechnologia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2010-09-19] .
- ↑ medycyna molekularna, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2010-09-19] .
- ↑ Metody biologii molekularnej w badaniach raka nerki
- ↑ Human Genome Project
- ↑ Human Genome Organization
- ↑ The Cancer Genome Atlas – projekt opracowania atlasu genomu raka
- ↑ Wyśledzić złe geny raka – archiwum Rzeczpospolitej
- ↑ Biologia molekularna w medycynie, pod redakcją Jerzego Bala, PWN 2008
- ↑ Biologia molekularna. Krótkie wykłady P.C. Turner, A.G. McLennan, A.D. Bates, M.R.H. White, tytuł oryginalny: Instant Notes in Molecular Biology, PWN 2007
- ↑ Programy kształcenia ustawicznego w zakresie Technik biologii molekularnej znajdujących zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej Uniwersytet Medyczny w Łodzi
- ↑ Program konferencji. gcppl.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-05-12)]. – Metody biologii molekularnej w medycznej diagnostyce laboratoryjnej
- ↑ Laboratorium Biologii Molekularnej. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-02-06)]. Zakładu Biochemii i Biologii Molekularnej CMKP
- ↑ Biochemia, Jeremy M. Berg, Lubert Stryer, John L. Tymoczko, tytuł oryginalny: Biochemistry, Fifth edition, 2002 W.H. Freeman and Company, New York and Basingstoke, PWN 2007
- ↑ Biochemia Harpera Ilustrowana, tytuł oryginalny: HARPER'S ILUSTRATED BIOCHEMISTRY, Murray Robert K., Granner Daryl K., Rodwell Victor W., przekład: Kokot Franciszek, Koj Aleksander, Kozik Andrzej, PWN 2008
- ↑ Biofizyka molekularna, PWN 2010
- ↑ Podstawy biologii komórki, tytuł oryginalny: Essential Cell Biology, Second Edition, Bruce Alberts et al., Tłumaczenie: Hanna Kmita, Przemysław Wojtaszek, PWN 2007
- ↑ Zakład Biologii Komórki UJ
- ↑ Nowoczesne metody leczenia zwyrodnienia plamki związanej z wiekiem
- ↑ Najważniejsze zadania biotechnologii medycznej w Polsce, Komitet Biotechnologii PAN
- ↑ Biotechnologia molekularna, pod redakcją Jerzego Buchowicza,PWN 2009
- ↑ Pubmed NCBI
- ↑ Bioinformatyka i ewolucja molekularna, tytuł oryginalny: Bioinformatics and Molecular Evolution, Paul G. Higgs, Teresa K. Attwood, PWN 2008
- ↑ Bioinformatyka i Biologia systemów UW. [dostęp 2010-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-06)].
- ↑ Zakład bioinformatyki i telemedycyny CM-UJ
- ↑ Biologia systemowa w projekcie DrugDiscovery@Home. [dostęp 2010-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-07-10)].
- ↑ Pracownia bioinformatyki i biologii systemowej PAN
- ↑ Akceleratory biomedyczne -Waldemar Scharf, PWN 1994
- ↑ Nanotechnologie, tytuł oryginalny: Nanoscale Science and Technology, redakcja naukowa: R.W. Kelsall, I.W. Hamley, M. Geoghegan, PWN 2008
- ↑ Nanotechnologia literatura dziedzinowa Zakładu Bioinżynierii UZ
- ↑ Inżynieria tkankowa – przegląd
- ↑ Fundacja Rozwoju Kardiochirurgii – inżynieria tkankowa
- ↑ Sekwencjonowanie Genomu -publikacja prasowa
- ↑ Diagnostyka molekularna -artykuł
- ↑ Współczesna diagnostyka molekularna – artykuł
- ↑ Uniwersytet Medyczny w Poznaniu – Diagnostyka molekularna. [dostęp 2010-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-03-31)].
- ↑ Terapia genowa, PWN, pod redakcją Stanisława Szali
- ↑ Biologia Molekularna w Medycynie pod redakcją Jerzego Bala, PWN 2008
- ↑ Biologia medyczna w wykazie dyscyplin naukowych według klasyfikacji KBN – 1999 r.. kbn.icm.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-07-15)].,
- ↑ Biologia medyczna w wykazie dyscyplin naukowych według klasyfikacji KBN – 2003 r.. kbn.icm.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-07-15)].,
- ↑ Załącznik nr 54 – Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Kierunek Lekarski. [dostęp 2013-05-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-31)].
- ↑ Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. bip.nauka.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-06)]. z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia
- ↑ Załącznik nr 3 – Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Analityka Medyczna. [dostęp 2013-05-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-31)].
- ↑ Załącznik nr 12 – Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Biologia. [dostęp 2009-07-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-07-04)].
- ↑ Załącznik nr 13 – Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Biotechnologia. [dostęp 2010-10-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-05-08)].
- ↑ UMK. [dostęp 2010-08-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-10-11)].
- ↑ Instytut Biologii Medycznej PAN
- ↑ Powołanie Instytutu Biologii Medycznej PAN,
- ↑ KB- Komitet Biotechnologii Medycznej Polskiej Akademii Nauk,
- ↑ Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej w Sosnowcu – uprawnienia nadawania tytułu dr hab. w dyscyplinie biologia medyczna,
- ↑ Katedra Biochemii Klinicznej Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego,
- ↑ Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego,
- ↑ Katedra Biologii Medycznej Wydziału Nauk Medycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego,
- ↑ Zakład Biologii Medycznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego,
- ↑ Katedra Biologii Medycznej Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Bydgoszczy,
- ↑ Samodzielna Pracownia Biologii Medycznej – Pomorska Akademia Medyczna,
- ↑ Centrum Egzaminów Medycznych w Łodzi,
- ↑ Polska Federacja Biotechnologii,
- ↑ , Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego,
- ↑ Ministerstwo Zdrowia ,
- p
- d
- e
- nauki medyczne
- nauki o zdrowiu
- obszar nauk medycznych i nauk o zdrowiu
główne dziedziny |
|
---|---|
nauki interdyscyplinarne |
|