Bisfosfoniany
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/BisphosStruct.svg/220px-BisphosStruct.svg.png)
Bisfosfoniany – fosforoorganiczne związki chemiczne z grupy fosfonianów, charakteryzujące się występowaniem układu P−C−P. Są czynnikami chelatującymi, podobnymi w działaniu do NTA lub EDTA. Są wykorzystywane jako leki hamujące resorpcję kości. Są stosowane w terapii osteoporozy, choroby Pageta, przerzutów nowotworowych do kości, szpiczaka mnogiego i in.
Zostały otrzymane po raz pierwszy[1] przez rosyjskiego chemika Nikołaja Menszutkina w roku 1865[2]. W roku 1897 Hans von Baeyer i K.A. Hofmann[3] otrzymali kwas etydronowy, który był pierwszym bisfosfonianem użytym jako lek dla ludzi[1].
Mechanizm działania
Bisfosfoniany są analogami pirofosforanu, mającymi w swojej strukturze dwie grupy fosfonianowe związane z centralnym atomem węgla. Wykazują duże powinowactwo do wapnia, dlatego odkładają się w kościach. Hamują kalcyfikację oraz resorpcję kości zależną od osteoklastów. Kwas zoledronowy hamuje dodatkowo działanie osteoblastów[4][5].
Zastosowanie
- osteoporoza
- przerzuty nowotworowe do kości
- szpiczak mnogi
- choroba Pageta
- otoskleroza
- diagnostyka medyczna (scyntygrafia kostna)
Przeciwwskazania i ostrzeżenia
- u pacjentów ze znaną nadwrażliwością na bisfosfonian (uczulenie),
- u pacjentek w ciąży;
- u kobiet karmiących piersią
- jednoczesne stosowanie z innymi bisfosfonianami,
- ciężka niewydolność nerek (klirens kreatyniny poniżej 30 ml/min)
- może powodować senność i zawroty głowy dlatego pacjenci nie powinni prowadzić pojazdów, obsługiwać urządzeń mechanicznych w ruchu lub wykonywać czynności wymagających znacznej koncentracji.
- Bisfosfoniany podawane drogą doustną nie powinny być stosowane u pacjentów z rzadko występującą dziedziczną nietolerancją galaktozy, niedoborem laktazy (czyli nietolerancją laktozy) lub zespołem złego wchłaniania glukozy–galaktozy.
Dawkowanie
Bisfosfoniany stosowane dożylnie w leczeniu w chorobie nowotworowej:
- nie ma obostrzeń co do pory dnia w jakiej należy podać lek,
- nie ma obostrzeń co do diety ani innych przyjmowanych leków (z wyjątkiem talidomidu i kalcytoniny, zob. sekcja Interakcje)
- lek podawany jest co 3–4 tygodnie we wlewie dożylnym w dawce zleconej przez lekarza. Należy uwzględnić nawodnienie oraz suplementację wapna i witaminy D, jeśli lekarz uzna je za konieczne.
Dawki bisfosfonianów przyjmowanych doustnie ustala lekarz.
Działania niepożądane
Działania niepożądane związane są ze sposobem podawania leku oraz ze sposobem jego działania.
- Bisfosfoniany podawane drogą doustną (kwas klodronowy, kwas aledronowy) wywołują najczęściej poniższe działania niepożądane:
Głównie są to zaburzenia za strony przewodu pokarmowego (zgaga, objawy zapalenia przełyku)[potrzebny przypis]. Najczęściej obserwowano nudności, wymioty, biegunkę[6]
- Bisfosfoniany podawane drogą dożylną (kwas pamidronowy, kwas zoledronowy, kwas ibandronowy):
Działania niepożądane mają zazwyczaj charakter łagodny i przemijający. Bardzo często występujące działania niepożądane to bezobjawowa hipokalcemia i gorączka (zwiększenie temperatury ciała o 1 °C do 2 °C), które zazwyczaj występują w ciągu pierwszych 48 godzin od infuzji. Gorączka najczęściej przemija samoistnie i nie powoduje konieczności leczenia.
Można zastosować leki przeciwbólowe. Można zmniejszyć nasilenie tych objawów, stosując odpowiednie nawodnienie - przed podaniem leku wypić 0,5 litra płynów.
Rzadkim działaniem niepożądanym w leczeniu bisfosfonianami (przy obu sposobach podania) jest martwica szczęk[7]. Stąd zaleca się kontrole stomatologiczne w trakcie leczenia.
Interakcje
Leki z tej grupy reagują z jonami wapnia tworząc nierozpuszczalne i nieaktywne kompleksy. Z uwagi na to nie należy ich przyjmować razem z preparatami zawierającymi wapń (np. środkami zobojętniającymi kwas żołądkowy) oraz pożywieniem bogatym w ten składnik, np. z mlekiem, przetworami mlecznymi, orzechami, rybami. Powinno się zachować co najmniej dwugodzinny odstęp pomiędzy zażyciem leku a spożyciem któregoś z tych produktów.
- Bisfosfoniany doustne[8]:
Jednoczesne stosowanie z innymi bisfosfonianami jest przeciwwskazane. Istnieją dane dotyczące występowania zaburzeń czynności nerek, podczas jednoczesnego stosowania bisfosfonianów doustnych (klodronian) z niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi (NLPZ), najczęściej z diklofenakiem[8]. Stosowanie bisfosfonianów doustnych (klodronianu) jednocześnie z (antybiotykami aminoglikozydami) wymaga zachowania ostrożności z uwagi na zwiększone ryzyko hipokalcemii. W pojedynczych przypadkach odnotowano ciężką hipokalcemię. Należy zwrócić uwagę na możliwość dodatkowego wystąpienia hipomagnezemii.
Nie należy zażywać bisfosfonianów doustnych (klodronian) z pokarmami lub lekami zawierającymi kationy dwuwartościowe (np. lekami zmniejszającymi pH soku żołądkowego oraz lekami zawierającymi żelazo).
- Bisfosfoniany dożylne[9]:
Nie obserwowano interakcji pomiędzy bisfosfonianami dożylnymi a lekami powszechnie stosowanymi w terapii nowotworów. Leki w tej postaci stosowane są w trakcie chemioterapii (osobny wlew dożylny). Bisfosfoniany dożylne (kwas pamidronowy, kwas zoledronowy) i kalcytonina stosowane jednocześnie u pacjentów z ciężką hiperkalcemią działały synergicznie, co poprawiało efekt terapeutyczny, gdyż prowadziło do szybszego zmniejszenia stężenia wapnia w surowicy krwi. Należy zachować ostrożność podczas podawania bisfosfonianów dożylnych z innymi lekami potencjalnie nefrotoksycznymi. U pacjentów ze szpiczakiem mnogim ryzyko zaburzenia czynności nerek może się zwiększyć, jeśli bisfosfonian dożylny podaje się jednocześnie z talidomidem.
Leki
Leki bisfosfonianowe wpływające na mineralizację kości (klasyfikacja ATC M 05):
- M 05 BA 01 – kwas etydronowy
- M 05 BA 02 – kwas klodronowy
- M 05 BA 03 – kwas pamidronowy
- M 05 BA 04 – kwas alendronowy
- M 05 BA 05 – kwas tiludronowy
- M 05 BA 06 – kwas ibandronowy
- M 05 BA 07 – kwas ryzedronowy
- M 05 BA 08 – kwas zoledronowy
Przypisy
- ↑ a b Russell, R. Graham G.. Bisphosphonates: The first 40 years. „Bone”. 49 (1), s. 2-19, 2011. DOI: 10.1016/j.bone.2011.04.022.
- ↑ Menschutkin, N.. Ueber die Einwirkung des Chloracetyls auf phosphorige Säure. „Justus Liebigs Annalen der Chemie”. 133 (3), s. 317-320, 1865. DOI: 10.1002/jlac.18651330307.
- ↑ von Baeyer, Hans, Hofmann, K. A.. Acetodiphosphorige Säure. „Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft”. 30 (2), s. 1973-1978, 1897. DOI: 10.1002/cber.189703002157.
- ↑ Jacek Spławiński, Małgorzata Remiszewska, Dorota Pawluczuk, Zenon Jastrzębski, Aleksander P. Mazurek: Bisfosfoniany. Przełom w leczeniu osteoporozy. osteoforum.org.pl. [dostęp 2014-07-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-05-17)].
- ↑ Charakterystyka produktu leczniczego Zomikos. urpl.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-14)]., Urząd Rejestracji Leków
- ↑ Bonefos / Natrii clodronas - ulotka - dawkowanie, zastosowanie, opis leku - www.doz.pl [online], www.doz.pl [dostęp 2017-11-22] .
- ↑ Farmacja praktyczna. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007, s. 406. ISBN 978-83-200-3400-4.
- ↑ a b Charakterystyka produktu leczniczego Bonefos, Urząd Rejestracji Leków
- ↑ Charakterystyka produktu leczniczego Pamifos, Urząd Rejestracji Leków
Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.