Chaczkar
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Khatchkar_at_Goshavank_Monastery_in_Armenia.jpg/220px-Khatchkar_at_Goshavank_Monastery_in_Armenia.jpg)
Chaczkar (orm. Խաչքար – kamień krzyż) – ormiańska kamienna stela lub płyta wotywna upamiętniająca szczególne wydarzenia lub osobę.
Chaczkary umieszczane są w:
- murach świątyń,
- wejściach grobowców,
- na rozstajach dróg
- na cmentarzach
Są ozdobione bogatą ornamentyką z krzyżem ormiańskim oraz napisem upamiętniającym zdarzenie lub fundatora.
Historia chaczkarów
Na obszarze Armenii skalne obeliski przy źródłach i obeliski związane z państwem Urartu powstawały jeszcze przed epoką hellenistyczną, a w tej epoce zwyczaj ich stawiania utrwalił się. Na początku IV w. n.e. Armenia przyjęła chrześcijaństwo jako religię panującą i nowo powstające obeliski wykonane w surowym głazie o przypadkowym kształcie zaczęto zdobić wizerunkiem niezdobionego krzyża równoramiennego z rozszerzającymi się, często rozwidlonymi końcówkami ramion. Właściwe chaczkary pojawiły się w V-VII w. n.e. i różniły się od starszych obelisków z krzyżem tym, że krzyż przybierał postać tzw. „skrzydlatego krzyża”, tzn. na wszystkich rozszerzających się wierzchołkach krzyża wykuwano ornamenty roślinne, przechodzące u podstawy krzyża w liście palmowe. Poza tym dominującym materiałem stał się znów kamień (przede wszystkim czerwonawy tuf), a nie drewno jak na początku okresu chrześcijańskiego[1]. Od IX w. blokowi skalnemu, z którego wykonywało się chaczkar nadawało się kształt prostokątnej, pionowo stojącej płyty. Od XII do XIV w. przypadał największy rozkwit sztuki wykonywania chaczkarów i wtedy ostatecznie kształtował się kanon tej formy. Skrzydlaty krzyż stał się nierównoramienny, z dłuższym ramieniem dolnym i zajmował największą, środkową część płyty, znajdując się w specjalnie wykutej prostokątnej dużej, ale płytkiej niszy. U podstawy krzyża zwykle była rozeta. Szerokie pasy obramiające z obu boków, z góry i czasami też z dołu niszę tworzyły dodatkowe pola, przy czym najszerszy i najbardziej wystający był górny pas. Wszystkie te elementy były bardzo bogato dekorowane ornamentyką roślinną i/lub figuralną. Na chaczkarze często wykuwano też inskrypcję okolicznościową, upamiętniającą zmarłego lub jakieś wydarzenie[2].
Chaczkary na świecie
Chaczkary powstawały na całym obszarze historycznej Armenii, jednak na wielu obszarach (obecnie azerskich, tureckich) poza obecnym państwem ormiańskim zostały zniszczone, np. stary cmentarz w Culfie, na którym było 20 tys. chaczkarów, był niszczony już w okresie komunizmu, po upadku którego zostało 2700 płyt, będących najliczniejszym nagromadzeniem tego typu obiektów na świecie. Cała nekropolia została zniszczona przez Azerów, w tym przez wojsko azerskie w okresie od 1998 do końca 2005 r.[3] Po zniszczeniu tego zabytku największym światowym nagromadzeniem zabytkowych chaczkarów stał się cmentarz w Noratus, obejmujący przeszło 800 sztuk starych płyt, od IX w. n.e.[4]
Chaczkary w Polsce
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Khatchkar_in_Krakow%2C_9_Kopernika_street%2CPoland.jpg/220px-Khatchkar_in_Krakow%2C_9_Kopernika_street%2CPoland.jpg)
- Białystok – przy cerkwi św. Jerzego, odsłonięty w 2021[5][6]
- Elbląg – przed kościołem Bożego Miłosierdzia
- Gdańsk – przy kościele św. Piotra i Pawła odsłonięty w 2009 – dar ormiańskiej fundacji Piunik, jako znak przyjaźni Ormian i Polaków[7].
- Gliwice – przy kościele pw. Świętej Trójcy, odsłonięty w 2011 r.
- Kartuzy – przy kościele Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, odsłonięty w 2022[8]
- Klebark Wielki – przy Sanktuarium Relikwii Krzyża Świętego
- Kraków – na dziedzińcu kościoła św. Mikołaja
- Lublin – pl.Kochanowskiego przy kościele Wniebowzięcia NMP Zwycięskiej[9]
- Łódź – przy kościele parafii Najświętszej Maryi Panny Łaskawej w Łodzi[10]
- Szczecinek – przy kościele Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Szczecinku[11]
- Wrocław – róg Janickiego i pl. Dominikańskiego[12]
- Zamość – Stare Miasto, w miejscu dawnego Kościoła Ormiańskiego[13]
Zobacz też
![]() | Zobacz multimedia związane z tematem: Chaczkar |
Przypisy
- ↑ Bowsza, s. 66–67.
- ↑ Bowsza, s. 66–68.
- ↑ Bowsza s. 68–69.
- ↑ Bowsza s. 68.
- ↑ Wiaczesław Perek: Ku czci św. Jerzego w Białymstoku. orthodox.pl, 7 maja 2021. [dostęp 2021-05-07].
- ↑ Skarbnica wiedzy o polskich Ormianach [online], skarbnica.ormianie.pl [dostęp 2022-12-26] .
- ↑ Kawałek Armenii w Gdańsku. [dostęp 2016-05-01].
- ↑ Redakcja, Ormiański chaczkar stanął przy kartuskiej kolegiacie. To dar od Ormian, dla których Polska stała się domem. Zdjęcia [online], Dziennik Bałtycki, 23 września 2022 [dostęp 2022-12-26] (pol.).
- ↑ Ormiański dar dla Lublina. Chaczkar stanął na pl. Kochanowskiego.
- ↑ Chaczkar ku pamięci ofiar I wojny światowej. expressilustrowany.pl, 2013-11-09. [dostęp 2018-05-04].
- ↑ Instytut GośćI.G. Media Instytut GośćI.G., Ormiański chaczkar w Szczecinku, „koszalin.gosc.pl”, 5 października 2018 [dostęp 2018-10-05] .
- ↑ Bowsza s. 64.
- ↑ Chaczkar oficjalnie odsłonięty [online], Życie Zamościa, 16 września 2018 [dostęp 2021-07-21] (pol.).
Bibliografia
- Bowsza A., Kwitnące krzyże Armenii, „Archeologia Żywa”, 1(63)/2017, s. 64–69.