Gregoriańskie Muzeum Etruskie
Oddział Muzeów Watykańskich | |||
![]() Sala brązów | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Data założenia | 1836 | ||
Zakres zbiorów | muzeum sztuki, muzeum archeologiczne | ||
Położenie na mapie Watykanu ![]() | |||
Położenie na mapie Włoch ![]() | |||
Położenie na mapie Lacjum ![]() | |||
Położenie na mapie Rzymu ![]() | |||
![]() | |||
| |||
Strona internetowa |
Gregoriańskie Muzeum Etruskie (wł. Museo Gregoriano Etrusco) – dział Muzeów Watykańskich założony w 1836 roku.
Kolekcja obejmuje artefakty związane z kulturą etruską: sztuka stosowana, wytwory z brązu, złota, ceramiki. Pomieszczenia zdobią zabytkowe szesnastowieczne freski.
Historia
W pierwszej połowie XIX wieku w wielu miastach starożytnej Etrurii prowadzono prace archeologiczne. Odnalezione artefakty z obszaru Państwa Kościelnego trafiały na dwór papieski. W 1837 papież Grzegorz XVI powołał do istnienia Muzeum Etruskie, stąd jego nazwa. Po upadku Państwa Papieskiego w 1870 kolekcja była wzbogacana poprzez zakupy oraz bogate donacje kolekcjonerów. Do zbiorów watykańskich dołączono następujące kolekcje: Falcioni (1898), Benedetto Guglielmi (1935), Mario Astarito (1967), Giacinto Guglielmi (1987). Muzeum ma swoją siedzibę w dawnym Palazzo del Belvedere z czasów papieża Innocentego VIII, zaprojektowanym przez Antonia Pollaiuolo. Część zbiorów prezentowana jest też w przebudowanym tzw. Appartamento di Tor dei Venti, zaprojektowanym przez Michała Anioła i Girolamo da Carpi, a ukończonym przez Pirro Ligorio. W tej części Muzeów Watykańskich znajdują się Schody Bramantego (wł. Scala del Bramante)[1] zaprojektowane 1504–1505, ukończone w 1564 roku przez Pirro Ligorio[2][3][4].
Sale muzealne zdobią oryginalne freski autorstwa takich malarzy szesnastowiecznych, jak: Federico Barocci, Federico Zuccaro (1563), Santi di Tito oraz Niccolò Circignani (1564)[3][4].
Kolekcja
Prezentowane zabytki z okresu od IX–I wiek p.n.e. dają możliwość poznania tysiącletniej historii Etrusków. Sekcja poświęcona starożytnościom rzymskim obejmuje artefakty nawet z końca V wieku n.e.: brązy, szkło, kość słoniową, terakotę i ceramikę z Rzymu i terenu Lacjum. Kolekcja obrazująca historię malarstwa antycznego obejmuje greckie, etruskie i pochodzące ze zhellenizowanych miast południowej Italii wazy figuralne[3].
Sala I. Protohistoria Etrusków i Lacjum
W pierwszej sali muzealnej zgromadzono artefakty z wczesnej epoki żelaza z terenu Etrurii oraz znaleziska, w których widoczne są wpływy wschodnie z VII–VI wieku p.n.e.[5] Etruskie ossuaria z Vulci (Wulczi) znalezione pod koniec XVIII wieku, zdobione we wzory geometryczne. Archaiczna ceramika z wpływami z greckiej Eubei i Cyklad. Wyposażenie grobowe z IX w. p.n.e. znalezione w Castel Gandolfo. Dłonie z brązu z VII w. p.n.e. zdobione małymi złotymi ćwiekami[a][6]. Archaiczny rydwan z brązu z 550–540 p.n.e., w kolekcji watykańskiej od 1804 roku[b][4][7].
- Ossuaria dwustożkowe z Vulci (IX–VIII w. p.n.e.)
- Ossuaria dwustożkowe z Vulci (IX–VIII w. p.n.e.)
- Artefakty z brązu, wyposażenie grobowców z Vulci
- Urna z Castel Gandolfo (900–850 p.n.e.)
- Etruski rydwan (550–540 p.n.e.)
- Etruski rydwan
Sala II. Grób Regolini-Galassi
Osobny artykuł: Grób Regolini-Galassi.
W drugiej sali, ozdobionej freskami Federico Barocci, Federico i Taddeo Zuccaro w 1563 roku, przedstawiającymi sceny z życia Mojżesza i Aarona, zgromadzono artefakty pochodzące z Sorbo (Cerveteri) znalezione przez gen. Vincenzo Galassiego i ks. Alessandra Regoliniego podczas wykopalisk przeprowadzonych w latach 1836–1837. Podczas prac odkryto dziewięć grobów. Do pierwszych znalezisk dołączono materiał pochodzący z Grobu Giulimondi wydobyty w 1906 roku przez Giovanniego Pinzę[8].
Wyposażenie grobowe zdobione na sposób wschodni, trójnogi, naczynia, łoże z brązu, wóz, elementy rydwanu, statuetki, fibule, ampuły, urny[4].
- Ekspozycja
- Ekspozycja
- Garniec z sześcioma protomami lwów, 675–650 p.n.e.
- Rydwan i naczynia
Sala III. Artefakty w brązie
W trzeciej sali, ozdobionej freskami z 1564 roku ze scenami biblijnej historii o Danielu i Nabuchodonozorze (Santi di Tito i Niccolò Circignani), muzealnicy zgromadzili artefakty z brązu ułożone w sensie chronologicznym[9]. Ozdobą sali jest rzeźba z końca V w. p.n.e. lub początku IV w. p.n.e. – Mars z Todi[c][10]. W gablotach: hełmy, ostrza, tarcze, elementy zbroi, nagolenniki, kołpaki[4]. Rzeźbiony owalny zbiornik (wł. cista) z pokrywą z walczącymi Amazonkami, Vulci, 340–300 p.n.e.[d][11][4]
- Ekspozycja
- Kołpaki VI–V w. p.n.e.
- Zbroja
- Hełm
- Ostrza
-
- Putto Graziani II w. p.n.e.
- Ceber z Amazonkami (Nr inw. 12260)
Sala IV. Artefakty w kamieniu
W czwartej sali prezentowana jest kolekcja obejmująca: sarkofagi, urny, rzeźby, płaskorzeźby i inskrypcje. Materiał obejmuje znaleziska pochodzące z wykopalisk w takich miejscowościach, jak: Chiusi, Vulci, Cerveteri, Orte, Palestrina. Artefakty pochodzą z VI–I wieku p.n.e.[12] W ekspozycji[4]:
- tzw. Sarkofag Poety (wł. Sarcofago del Poeta), tuf (wł. nenfro), Tarquinia, ok. 300 p.n.e.[e][13]
- sarkofag z polichromowanym reliefem przedstawiający kondukt pogrzebowy, Cerveteri-Banditaccia, 400–375 p.n.e.[f][14]
- sarkofag z grobowca Vipinanów (wł. Sarcofago dalla tomba dei Vipinana), tuf, Carcarello, 310–300 p.n.e.[g][15]
- tzw. Sarkofag Urzędnika (wł. Sarcofago del Magistrato), Tuscania, 300–250 p.n.e.[h][16]
- dwie protomy z głowami końskimi, tuf, Vulci, koniec IV w. p.n.e.[i][17][18]
- dwa posągi warczących lwów z tufu (z Vulci)[j][19]
- statuetka kobiety
- stela z dwujęzyczną inskrypcją nagrobną w języku celtyckim i łacińskim, trawertyn, Todi, druga połowa II wieku p.n.e.[k][20]
- Tzw. Sarkofag Poety (Nr inw. 14561)
- Sarkofag z polichromowanym reliefem (Nr inw. 14949)
- Sarkofag z grobowca Vipinanów (Nr inw. 14947, 75962)
- Tzw. Sarkofag Urzędnika (Nr inw. 14950)
- Protomy z głowami końskimi (Nry inw. 14953, 14954)
- Lwy z tufu (Nry inw. 14955, 14956)
Sale V i VI. Artefakty w terakocie
W tych salach prezentowane są etruskie artefakty z terakoty: elementy architektoniczne, wota. Nad schodami do sali VI znajduje się rekonstrukcja zadaszenia z antefiksami z Cerveteri. Bogata kolekcja wotów pochodzi z antycznej Cære (Cerveteri), datowane na koniec IV i początek III p.n.e. Często wota te były wykonywane za pomocą form. Przedstawiają części ciała (głowy, organy), produkty spożywcze, zwierzęta ofiarne. Zdarzają się też posążki. Niektóre nawiązują do późnoklasycznej sztuki hellenistycznej[4][21]. W ekspozycji, m.in.:
- antefiksy z głowami menady i sylena, terakota, Cerveteri, IV w. p.n.e.[l][22][23]
- antefiks w formie kobiecej głowy, Cerveteri, 525-500 p.n.e.[m][24]
- akroterion w kształcie Pegaza, Cerveteri, 500-475 p.n.e.[n][25][26]
- popiersie kobiety, Cerveteri, 300-250 p.n.e.[o][27]
- Fragment ekspozycji (sala VI)
- Antefiksy z głowami menady i sylena (Nry inw. 13978, 14118)
- Antefiks w formie kobiecej głowy (Nr inw. 13883)
- Popiersie kobiety (Nr inw. 14107)
Sale VII i VIII. Artefakty w złocie
W dwóch salach prezentowana jest biżuteria etruska pochodząca z okresu VII–I wieku p.n.e. W najstarszej, powstałej od VII do początku V wieku p.n.e. widoczne są wpływy wschodnie. Powstała V-I wieku ma cechy klasyczne etruskie i hellenistyczne. W kolekcji watykańskiej są: fibule, spinki do warkoczy, kolczyki, naszyjniki, wisiorki, korony, pierścionki, a także ozdoby z bursztynu, kości słoniowej i kamieni szlachetnych. Wśród artefaktów etruskich szereg ukazuje kunsztowność i wysoką precyzyjność w obróbce metali[28]. W gablotach prezentowane są dwa komplety biżuterii grobowej: z Vulci z połowy IV w. p.n.e. oraz z Arteny z drugiej połowy II w. p.n.e.[4] Inne cenne eksponaty watykańskiej kolekcji, to m.in.:
- pierścionek ze skarabeuszem, koniec VI w. p.n.e.[p][29]
- para kolczyków w kształcie dysków, Vulci, VI–V w.[q][30]
- naszyjnik ze scenami mitologicznymi, Vulci, pierwsza połowa IV w. p.n.e.[r][31]
- złota korona w formie liści dębu, Vulci, pierwsza połowa IV w. p.n.e.[s][32]
- trzy złote przywieszki, Vulci, pierwsza połowa IV w. p.n.e.[t][33]
- kolczyki w formie winogron, Vulci, pierwsza połowa IV w. p.n.e.[u][34]
- płyta w formie głowy Meduzy, Vulci, III–II w. p.n.e.[v][35]
- Wielka fibula, Cerveteri, 675-650 p.n.e.[w][25][36][37]
- Kolczyki w kształcie dysków (Nry inw. 13551, 13552)
- Naszyjnik ze scenami mitologicznymi (Nr inw. 13412)
- Złota korona w formie liści dębu (Nr inw. 13472)
- Trzy złote przywieszki (Nry inw. 13409–13411)
- Kolczyki w formie winogron (Nry inw. 13502, 13503)
- Płyta w formie głowy Meduzy (Nr inw. 13664)
- Wielka fibula (Nr inw. 20552)
Sala IX. Kolekcja Guglielmi
W sali znajduje się zbiór przedmiotów pochodzących z wykopalisk przeprowadzonych w latach 1828–1848 w Sant’Agostino oraz Camposcala. Kolekcja należała do rodziny Guglielmich. Pierwsza część kolekcji trafiła do Muzeów Watykańskich w 1935 roku jako dar Benedetto Guglielmiego dla papieża Piusa XI, drugą zakupiono w 1987 roku. Kolekcja obejmuje około 800 przedmiotów z IX–I wieku p.n.e. Oprócz brązów etruskich i ceramiki lokalnej różnej produkcji i chronologii do kolekcji należy też ceramika grecka przywieziona do Italii (protokoryncka, koryncka, chalkidzka, wschodniogrecka, lakońska oraz attycka). Najwięcej jest charakterystycznej dla Etrurii Południowej ceramiki czarnofigurowej[4][38]. W sali IX wystawiane są, m.in.:
- naczynie typu „olletta” z bucchero nero[x] z napisami i rytymi zwierzętami, Vulci, 630-590 p.n.e.[y][39]
- attycka amfora z głową konia, Vulci, 575–550 p.n.e.[z][40]
- czarnofigurowa amfora attycka „del Pittore dello Ptoion”, Vulci, 560 p.n.e.[aa][41]
- czarnofigurowa amfora attycka „del Pittore Affettato”, Vulci, połowa VI w. p.n.e.[ab][42]
- czarnofigurowa amfora attycka „del Gruppo E”, Vulci, 540–530 p.n.e.[ac][43]
- czarnofigurowa amfora etruska „del Pittore di Micali”, Vulci, 520–510 p.n.e.[ad][44]
- czerwonofigurowa hydria attycka przypisywana Eutymidowi, Vulci, 515–510 p.n.e.[ae][45]
- czarnofigurowy kyathos attycki „del Gruppo del Perizoma”, Vulci, 510–490 p.n.e.[af][46]
- thymiatérion, brąz, Vulci, 500 p.n.e.[ag][47]
- ojnochoe z ukośnym dziobem, brąz, Vulci, 500–480 p.n.e.[ah][48]
- attycki stamnos „del Pittore Guglielmi”, 440–430 p.n.e.[ai][49]
- etruski stamnos „del Gruppo del Vaticano G 113”, 360-350 p.n.e.[aj][50]
- czarnofigurowa amfora attycka „podpisana przez Eksekiasa”, 540-530 p.n.e.[ak][51]
- Fragment ekspozycji
- Etruski stamnos, 360–350 p.n.e. (Nr inw. 34626)
- Etruski krater, 350-330 p.n.e. (Nr inw. 18214)
- Czarnofigurowa amfora attycka „przez Eksekiasa”, 540-530 p.n.e. (Nr inw. 16757)
- Czarnofigurowy talerz etruski, 530-520 p.n.e. (Nr inw. 34600)
Sale X i XI. Hellenistyczne urny
Od IV w. p.n.e. i przez cały okres hellenistyczny Etruskowie kremowali zmarłych. Prochy zmarłych umieszczano w urnach popielnicowych z kamienia lub terakoty. Urny terakotowe ozdabiane były polichromiami, które rzadko się zachowały. Urny wytwarzano w miastach etruskich, jak Volterra, Chiusi i Perugia. Urny te wyróżniają się typologią i cechami artystycznymi. Zmarły był przedstawiany na pokrywie urny w pozycji „ucztującego”. Na zbiorniku rzeźbiono sceny mitologiczne lub przedstawiające życie w zaświatach. Były to często przepracowane tematy greckie. W Volterra i Chiusi używano jako materiału alabastru, zaś w Perugii trawertynu. Ekspozycja prezentuje przykłady produkcji urn etruskich[4][52]. Przykładowe zabytki:
- urna „Mistrza Oenomausa”, alabaster, Todi (La Rocca), 200-180 p.n.e.[al][53]
- urna „z podróżą do podziemi”, alabaster, druga połowa II w. p.n.e.[am][54]
- urna „z porwaniem Heleny”, alabaster, 150–100 p.n.e. (urna), 75-50 p.n.e. (pokrywa)[an][55]
- urna „kobiety”, alabaster, II–I w. p.n.e.[ao][56]
- urna „z grobowca rodziny Ceicna”, polichromowana terakota, Castiglione del Lago, 200–150 p.n.e.[ap][57]
- urna „di Thana Heluśnei”, polichromowana terakota, 200–150 p.n.e.[aq][58]
- pomnik nagrobny z umierającym Adonisem, polichromowana terakota, Tuscania (Val Vidone), 250–200 p.n.e.[ar][59]
- Urna „Mistrza Oenomausa”, 200-180 p.n.e. (Nr inw. 13887)
- Urna „z podróżą do podziemi”, II w. p.n.e. (Nr inw. 13894)
- Urna „z porwaniem Heleny”, 150–100 p.n.e. (Nr inw. 13888)
- Urna „kobiety”, II–I w. p.n.e. (Nr inw. 13896)
- Urna „z grobowca rodziny Ceicna”, 200–150 p.n.e. (Nr inw. 16254)
- Urna „di Thana Heluśnei”, 200–150 p.n.e. (Nr inw. 16267)
- Pomnik nagrobny z umierającym Adonisem, 250–200 (Nr inw. 14147)
Sala XII. Kolekcja Bonifacia Falcioniego
Salę zdobi malowany fryz z poł. XVI w. autorstwa Daniela da Volterry i uczniów. Bonifacio Falcioni z Viterbo zebrał kolekcję w drugiej połowie XIX wieku. Zbiory zakupiono dla Muzeów Watykańskich w maju 1898 roku. Wystawiane artefakty stanowią swego rodzaju przekrój typowej kolekcji dziewiętnastowiecznej bez rozróżnienia na miejsca pochodzenia. W gablotach prezentowane są: ceramika attycka i etruska, przedmioty z brązu (wazony, statuetki wotywne, elementy ubioru, ekwipunku jeździeckiego), biżuteria[4][60].
Sala XIII. Sarkofagi z Tuscanii
W sali zgromadzono sarkofagi z terakoty z II w. p.n.e., znalezione podczas wykopalisk w Tuscanii w prowincji Viterbo[4].
Sale XIV–XVI. Antiquarium Romanum
W latach 1955–1957 wyodrębniono z dotychczasowej kolekcji Gregoriańskiego Muzeum Etruskiego artefakty z epoki rzymskiej, które do tej pory eksponowane były wraz z eksponatami etruskimi i italskimi. W salach XIV–XVI prezentowane są posągi i artefakty z brązu, elementy architektoniczne z terakoty i stiuku, szkła, urny, artefakty z kości słoniowej. W sali XVIa zgromadzono przedmioty pochodzące z terenu Watykanu: z ogrodów Agrypiny i nekropolii rozlokowanych wzdłuż traktów rzymskich[4]. W sali XVI dostępna jest interaktywna instalacja multimedialna Etruscanning, umozliwiająca zobaczenie wnętrza grobowca etruskiego (tzw. grobu Regolini-Galassi) odkrytego wraz z wyposażeniem w nekropolii Sorbo w Cerveteri[61].
Sala XVII–XXII. Kolekcja waz
Już w XVIII wieku Biblioteka Apostolska posiadała zbiór waz. W 1837 roku cała kolekcja została przekazana do Gregoriańskiego Muzeum Etruskiego. Na cały zbiór składały się m.in. kolekcje: Bargagli, Gualtieri, Falzacappa oraz Candelori. Część kolekcji muzealnej stanowią obecnie wazy pochodzące z wykopalisk prowadzonych przez Vincenza Campanariego w Vulci w latach 1835–1837. W 1967 roku kolekcję waz przekazał papieżowi Pawłowi VI Mario Astarita. Kolekcja Astarity eksponowana jest w sali XX[4]. Watykańska kolekcja waz jest ułożona w porządku chronologicznym, wyszczególniono też miejsca powstania i malarzy[64].
- Ekspozycja w sali XX
- Olpe z manufaktury etruskiej w stylu korynckim z czarnymi figurami, 630–600 p.n.e. (Nr inw. 35499, kolekcja Astarita, sala XX)[65]
- Kyliks etruski z centaurem, ceramika czerwonofigurowa, 350–330 p.n.e. (Nr inw. 18194, sala XXI)[66]
- Kyliks etruski z Zeusem porywającym kobietę, ceramika czerwonofigurowa, 380-360 p.n.e. (Nr inw. 17376, sala XXI)[67]
- Fragment ekspozycji
Uwagi
- ↑ Nry inw. 11930, 11931.
- ↑ Nr inw. 20829.
- ↑ Nr inw. 13886.
- ↑ Nr inw. 12260.
- ↑ Nr inw. 14561.
- ↑ Nr inw. 14949.
- ↑ Nry inw. 14947 (sarkofag), 75962 (pokrywa); oryginał pokrywy znajduje się w Muzeum Archeologicznym we Florencji.
- ↑ Nr inw. 14950.
- ↑ Nry inw. 14953, 14954.
- ↑ Nry inw. 14955, 14956.
- ↑ Nr inw. 14958.
- ↑ Nry inw. 13978, 14118.
- ↑ Nr inw. 13883.
- ↑ Nr inw. 14130.
- ↑ Nr inw. 14107.
- ↑ Nr inw. 13174.
- ↑ Nry inw. 13551, 13552.
- ↑ Nr inw. 13412.
- ↑ Nr inw. 13472.
- ↑ Nry inw. 13409, 13410, 13411.
- ↑ Nry inw. 13502, 13503.
- ↑ Nr inw. 13664.
- ↑ Nr inw. 20552.
- ↑ Bucchero nero – typ ceramiki etruskiej wypalanej w warunkach redukcyjnych o czarnej lśniącej powierzchni i ciemnym przełomie.
- ↑ Nr inw. 34657, wysokość 12 cm.
- ↑ Nr inw. 39520.
- ↑ Nr inw. 39515.
- ↑ Nr inw. 34527.
- ↑ Nr inw. 39519.
- ↑ Nr inw. 34604.
- ↑ Nr inw. 34584.
- ↑ Nr inw. 34571.
- ↑ Nr inw. 34748.
- ↑ Nr inw. 34777.
- ↑ Nr inw. 39562; wysokość 44,4 cm.
- ↑ Nr inw. 39568; wysokość 29,8 cm.
- ↑ Nr inw. 16757; wysokość 61,1 cm.
- ↑ Nr inw. 13887.
- ↑ Nr inw. 13894.
- ↑ Nr inw. 13888.
- ↑ Nr inw. 13896.
- ↑ Nr inw. 16254.
- ↑ Nr inw. 16267.
- ↑ Nr inw. 14147.
Przypisy
- ↑ Costantino D’Orazio: Le chiavi per aprire 99 luoghi segreti di Roma. Mondadori Libri Trade Electa, 2022. ISBN 978-88-510-8190-4. [dostęp 2022-07-11]. (wł.).
- ↑ Sala XIII. Sarcofagi fittili da Tuscania. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ a b c Museo Gregoriano Etrusco. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-11]. (wł.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Roma. Wyd. 12. Mediolan: Touring club italiano, 2016, s. 692–696, seria: Guida d’Italia. ISBN 978-88-365-6798-0. (wł.).
- ↑ Sala I. Protostoria etrusca e laziale. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-11]. (wł.).
- ↑ Coppia di mani. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-11]. (wł.).
- ↑ Biga arcaica. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-11]. (wł.).
- ↑ Sala II. Tomba Regolini-Galassi. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-11]. (wł.).
- ↑ Sala III. Bronzi. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-11]. (wł.).
- ↑ Marte di Todi. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-11]. (wł.).
- ↑ Cista ovale con decorazione a bassorilevo. catalogo.museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Sala IV. Pietre (epigrafi e scultura). museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Sarcofago detto del Poeta. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Sarcofago a rilievo policromo. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Sarcofago dalla tomba dei Vipinana. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Sarcofago detto del Magistrato. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Protome equina, decorazione di un edificio funerario (MV.14953.0.0). catalogo.museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Protome equina, decorazione di un edificio funerario (MV.14954.0.0). catalogo.museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Coppia di leoni. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Stele con iscrizione sepolcrale bilingue, in celtico e latino. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Sale V e VI. Terrecotte architettoniche e votive. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Antefisse con testa di menade e di sileno. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Antefissa a testa di menade. catalogo.museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Antefissa a testa femminile. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ a b Gregoriańskie Muzeum Etruskie. W: Muzea Watykanu. Helena Kęszycka (tłum.). Wyd. 2. Warszawa: Arkady, 1982, s. 18, seria: Muzea Świata. ISBN 83-213-3144-0. OCLC 830230574.
- ↑ Acroterio con cavallo alato. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Busto femminile. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Sale VII e VIII. Oreficerie etrusche e romane. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Anello con scarabeo. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Paio di orecchini a disco complesso. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Collana con bulle. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Corona d'oro a foglie di quercia. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Bulla decorata a sbalzo. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Paio di orecchini a grappolo. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (pol.).
- ↑ Applique con testa di Medusa. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Grande fibula da parata. catalogo.museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Grande fibula da parata. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Sala IX. Raccolta Guglielmi. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-12]. (wł.).
- ↑ Olletta in bucchero inciso con iscrizione. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Anfora attica con testa di cavallo. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Anfora attica a figure nere del Pittore dello Ptoion. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Anfora attica a figure nere del Pittore Affettato. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Anfora attica a figure nere del Gruppo E. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Anfora etrusca a figure nere del Pittore di Micali. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Hydrìa attica a figure rosse attribuita a Euthymides. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Kýathos attico a figure nere del Gruppo del Perizoma. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Thymiatérion. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Oinochòe con becco obliquo. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Stàmnos attico del Pittore Guglielmi. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Stàmnos etrusco del Gruppo del Vaticano G 113. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Anfora firmata da Exekias. catalogo.museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Sale X e XI. Urne cinerarie di età ellenistica. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Urna cineraria del Maestro di Enomao. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Urna con viaggio agli inferi. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Urna con rapimento di Elena. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Urna cineraria di donna. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Urna cineraria dalla Tomba dei Ceicna. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Urna cineraria di Thana Heluśnei. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Monumento funerario con Adone morente. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Sala XII. Collezione Bonifacio Falcioni. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Installazione multimediale interattiva Etruscanning. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Statua virile. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Lastre architettoniche con fatiche di Ercole. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Sale XVII e XVIII. Collezione dei Vasi. museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Olpe di fabbricazione etrusca in stile corinzio a figure nere. catalogo.museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Kylix etrusca a figure rosse suddipinta. catalogo.museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
- ↑ Kylix etrusca a figure rosse. catalogo.museivaticani.va. [dostęp 2022-07-13]. (wł.).
Bibliografia
- Roma. Wyd. 12. Mediolan: Touring club italiano, 2016, seria: Guida d’Italia. ISBN 978-88-365-6798-0. (wł.).
Linki zewnętrzne
- Oficjalna strona (ang. • wł.)
- Britannica: place/Gregorian-Etruscan-Museum