Józef Chełmoński
![]() Józef Chełmoński, Autoportret, 1902 | |||
Imię i nazwisko | Józef Marian Chełmoński | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce urodzenia | 7 listopada 1849 | ||
Data i miejsce śmierci | 6 kwietnia 1914 | ||
Narodowość | polska | ||
Dziedzina sztuki | malarstwo | ||
Epoka | realizm | ||
Ważne dzieła | |||
| |||
| |||
|
Józef Marian Chełmoński (ur. 7 listopada 1849 w Boczkach[1][2][3][4][5][6], zm. 6 kwietnia 1914 w Kuklówce Zarzecznej)[7][8][9] – polski malarz, reprezentant realizmu. Jeden z najwybitniejszych twórców malarstwa realistycznego w Polsce[10].
Dzieciństwo
Pochodził ze szlachty mazowieckiej. Ojciec malarza Józef Adam dzierżawił majątek Boczki[11]. Dziadek, również Józef, był osobistym sekretarzem Michała Hieronima Radziwiłła[12]. Józef Marian Chełmoński urodził się 7 listopada 1849 w folwarku w Boczkach, akt chrztu spisano w kościele kolegiackim w Łowiczu 27 kwietnia 1850 w obecności ojca Józefa Adama Chełmońskiego, właściciela folwarku Boczki, księdza Józefa Rojewskiego, wikarego kolegiaty w Łowiczu, i włościanina Stanisława Kurackiego. Chrzestnymi byli Antoni Chełmoński i Florentyna Łoskowska[13].
Matka artysty, Izabela z Łoskowskich Chełmońska, miała opinię osoby o dużej kulturze, rozmiłowanej w sztuce i literaturze. Wnuczka wspominała ją jako nieziemską istotę o słodyczy charakteru nie mającej granic. Ojciec malarza, właściciel folwarku Boczki i wójt gminny, był utalentowany muzycznie i malarsko: grał na skrzypcach oraz rysował szkice okolic Nieborowa i Teresina[13]. Dziadek Wincenty Łoskowski był oficerem w armii napoleońskiej i m.in. brał udział w oblężeniu Saragossy[14][15]. W Boczkach artysta mieszkał do czasu wyjazdu do Warszawy, potem wielokrotnie wracał w rodzinne strony[a].
Młodość
W latach 1867–1872 uczył się w warszawskiej Klasie Rysunkowej i w prywatnej pracowni Wojciecha Gersona, a w latach 1872–1875 studiował w Monachium (w końcu stycznia 1872 r. zgłosił się do Akademii Sztuk Pięknych – Naturklasse)[16], gdzie wzbudzał niemałą sensację swoim ubiorem – nosił czerwone rajtuzy konnicy rosyjskiej, granatową ułańską kurtkę oraz czapkę konduktorską Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. W 1875 udał się do Paryża, gdzie zyskał dużą popularność dzięki oryginalnej tematyce swoich obrazów. Współpracował jako ilustrator z paryskim „Le Monde Illustré”. Zwiedzał Włochy, w latach 1872 oraz 1874–1875 odbył wycieczki na Podole i Ukrainę.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/J%C3%B3zef_Che%C5%82mo%C5%84ski_1887_%28Orion_Warszawa%2C_Ch02%29.jpg/220px-J%C3%B3zef_Che%C5%82mo%C5%84ski_1887_%28Orion_Warszawa%2C_Ch02%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Zelechow_grave_Chelmonski01.jpg/220px-Zelechow_grave_Chelmonski01.jpg)
Małżeństwo i dzieci
Wiosną 1878, podczas pobytu w Warszawie i przygotowań do Salonu Paryskiego, zaręczył się z Marią Szymanowską[17], swą daleką powinowatą (poprzez Łoskowskich i Ślewińskich)[13]. Ślub z Marią z Korwin-Szymanowskich odbył się 18 czerwca 1878 w kościele na Lesznie pw. Panny Marii; świadkami byli Stanisław Witkiewicz i Wojciech Szymanowski. Po ślubie para młoda wyjechała w podróż do Wiednia, Monachium, Wenecji i Paryża[13].
Pierwsza córka Jadwiga urodziła się w Paryżu w lipcu 1879, w 1881 druga córka Maria, 1883 – trzecia – Zofia, a pod koniec pobytu za granicą – syn Józef. W 1887 rodzina Chełmońskich wróciła do Polski i zamieszkała u państwa Umińskich przy ulicy Widok w Warszawie. Pierworodny syn Józef zmarł w tymże roku u rodziny Łoskowskich w Janowicach. W tym okresie zmarła też urodzona w 1888 córka Hanna, a w 1889 syn Tadeusz[13]. Małżeństwo Chełmońskich wychowało cztery córki: Marię, Zofię (po mężu Austowa[18]), Jadwigę i Wandę oraz 2 synów: Tadeusza i Józefa[19].
Lata dojrzałe
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Jozef_Chelmonski_-_Self-portrait_-_MNK_III-r.a-1652_%28124632%29.jpg/220px-Jozef_Chelmonski_-_Self-portrait_-_MNK_III-r.a-1652_%28124632%29.jpg)
Kłopoty rodzinne, nieporozumienia z żoną (m.in. stosowana wobec niej przemoc[20]) oraz śmierć młodszych dzieci, skłoniły Chełmońskiego do częstszych wyjazdów do swej pracowni pod Grodziskiem, Kuklówki. W 1889 malarz kupił tam dworek, w którym mieszkał aż do śmierci. Często przebywał także w dworze należącym do rodziny Górskich w pobliskiej Woli Pękoszewskiej, gdzie uczył malarstwa Pię Górską[21]. Pod koniec życia cierpiał na miażdżycę[22]. Pochowany został na cmentarzu w Żelechowie[22].
Twórczość
Z tym tematem związana jest kategoria: Obrazy Józefa Chełmońskiego.
W historii malarstwa polskiego zaliczano Chełmońskiego do „grupy malarzy monachijsko-warszawskich doby późnego pozytywizmu”. Jak to określił historyk sztuki prof. Tadeusz Dobrowolski – „Jego działalność artystyczna przypadła w połowie przynajmniej na okres późnego pozytywizmu, a uległa pewnemu przekształceniu w okresie neoromantyzmu i Młodej Polski. Z punktu widzenia życiowej wędrówki artysty, z którą szły w parze także przemiany w dziedzinie twórczości, można jego rozwój artystyczny podzielić na trzy fazy: fazę warszawsko-monachijską (1867–1875), paryską (1875–1887) i okres spędzony na Mazowszu (do 1914)”[23]. W początkowym okresie swej twórczości, przed wyjazdem do Monachium, artysta malował wiejskie sceny rodzajowe, zarówno wielopostaciowe, jak i kameralne, ukazujące konie i pejzaże ze sztafażem; namalował też zaledwie jeden pejzaż pozbawiony sztafażu. Do wszystkich tych motywów swej twórczości malarz będzie powracał w ciągu całego swego życia, nie wprowadzając już nowej tematyki. Do dzieł powstałych w tamtym okresie należą m.in. Wieczór, W południe, Żurawie[24].
Chełmoński – choć zaliczany do malarzy realistów[25] – kierował się w znacznej mierze inspiracjami literackimi polskiego romantyzmu – zwłaszcza zaś czerpanymi z twórczości Mickiewicza[26]. Wśród motywów literackich Mickiewicz zajmował u niego szczególne miejsce. Dowodem jest nie tylko jego malarstwo, ale również zachowana korespondencja i kolekcjonowane pamiątki. „W Kuklówce na honorowym miejscu, wśród obrazów i studiów, wisiał autograf poety [...] Wyszperałem – pisał Maciej Masłowski (1973), że dostał go w Paryżu od malarza Kwiatkowskiego...”[27].
Istotne znaczenie dla twórczości Chełmońskiego miało także współczesne jego dzieciństwu Powstanie styczniowe 1863 roku, kiedy artysta był „podrostkiem”. Twórczość Chełmońskiego nie była tu wyjątkiem, bowiem niemal wszystko, co nastąpiło w polskiej sztuce po „tej przełomowej dacie było w jakimś sensie jej konsekwencją”[28].
Równie istotne, a nawet większe, znaczenie dla wczesnego okresu, jak i dla późniejszych lat twórczości Chełmońskiego, miał jego kontakt z Ukrainą i tematyka ukraińska, która „złamała mu wszystkie akademickie przegrody, ukazała ruch, ekspresję, dynamikę...” Podobnie jak inni artyści tej epoki, na przykład Wyczółkowski, Stanisławski – Chełmoński odwiedzał Ukrainę i Podole wielokrotnie – mając tam na wsi bliskich krewnych i przyjaciół – i to już w okresie warszawskich studiów. Wspomniane inspiracje malarskie nawiązywały również do dawnych literackich wątków ukraińskich – jak choćby „Mazepa” Słowackiego, czy też powieść „Maria” Malczewskiego, a wreszcie – mityczna postać Wernyhory. Znajduje to wyraz w jego licznych pracach z tego okresu i z późniejszych lat, jak na przykład obrazy: Przed odjazdem gości na Ukrainie (1875) i Noc na Ukrainie (1877), Jarmark na konie w Bałcie (1879). W okresie studiów artysty w Akademii monachijskiej istotne znaczenie dla jego twórczości miało również środowisko przebywających tam polskich malarzy. „Kolonia polska nad Izarą była zawsze liczna, a w latach sześćdziesiątych-siedemdziesiątych, popowstaniowych, wyjątkowo liczna i wyjątkowo świetna. Z długiego katalogu nazwisk [...] dla Chełmońskiego szczególnie ważne były cztery nazwiska: Maksymilian Gierymski, Józef Brandt, Stanisław Witkiewicz, Adam Chmielowski...”[29]
Równolegle z oddziaływaniem otoczenia – niepowtarzalny, indywidualny charakter twórczości Chełmońskiego wyjaśnia jego osobowość – osobowość „dziwacznego człowieka”, jak go lapidarnie określił Jarosław Iwaszkiewicz (1966)[30][31]. Natomiast Helena Modrzejewska znacznie wcześniej (ok. 1910) w swych Wspomnieniach i wrażeniach zanotowała: „Sposób ubierania się Chełmońskiego, jego dziwaczny trochę niepowtarzalny sposób wyrażania się, jego opinie – tchnęły oryginalnością i bardzo mu było z nimi do twarzy. Miał on dar ujmowania w trzech słowach tego, na co kto inny musiałby zużyć długiej oracji, taką się odznaczał jasnością umysłu i chłonnym zmysłem obserwacyjnym...”[32]
Zwraca uwagę fakt, ze zarówno podczas pobytu artysty w Monachium, jak i w Paryżu powstały liczne jego prace nawiązujące tematyką do wątków polskich i ukraińskich. Czas spędzony w Monachium zaowocował bowiem płótnami realistycznymi ukazującymi sceny z życia polskich chłopów, widoki folwarków, żywiołowe sceny z końmi. Również w roku 1875, pomiędzy pobytem w Monachium i pobytem w Paryżu, powstały cenione przez krytyków niezwykle polskie, w swym charakterze, prace – Babie lato, Stróż nocny, Na folwarku i Odjazd gości zimą[33].
Jak stąd wynika, to głównie treści o wybitnie polskim, narodowym charakterze, lub, jak to określił Tadeusz Dobrowolski „piękna, na wskroś narodowa twórczość”[34][35][36] przyczyniały się do rosnącej stopniowo w kraju oceny malarstwa Chełmońskiego – wśród kolekcjonerów, koneserów i specjalistów – historyków sztuki. Wysokie oceny i popularność zdobywał w Polsce, jak wyżej wspomniano, nie bez trudności, oporów i rozczarowań. W Polsce[37] – ale nie za granicą – w Paryżu. Wspominał bowiem artysta-malarz i krytyk, Henryk Piątkowski (1914): „To co powiem wyda się wielu może nieprawdopodobne. Chełmoński wziął Paryż w ciągu tych paru godzin, które potrzebowała publiczność stolicy świata na obejrzenie oficjalnego Salonu 1876 roku. Wieczorem nazwisko jego widniało w pierwszej linii wszystkich sprawozdań”[38]
Równie istotną stroną twórczości Chełmońskiego jest jej forma. W dyskusjach na jej temat pojawiała się przede wszystkim kwestia koloru i waloru w jego obrazach. Zwracano zwłaszcza uwagę na słabe odczucie i odtwarzanie barw. Podkreślano, że Chełmoński nie był wyrafinowanym kolorystą. „Można zaryzykować twierdzenie, że na ogół tam jest dobry, gdzie trzyma się monochromii, gdzie gra tylko na paru klawiszach, gdzie ucieka od koloru i pełnego światła słonecznego do waloru dnia pochmurnego albo do księżycowego kontrastu.”[39] Pisał bowiem Maciej Masłowski (1966) cytując Kazimierza Molendzińskiego: „Subtelny badacz Chełmońskiego, nieodżałowany Kazimierz Molendziński napisał: >>Pójść śladami impresjonistów oznaczałoby dla Chełmońskiego unicestwienie samego siebie<[40]. W tej kapitalnej uwadze mieści się odpowiedź na pytanie o stosunek Chełmońskiego do współczesnych mu wielkich kolorystów francuskich, do ówczesnej >>abstrakcji<< kolorystycznej”[41]. Zauważano w jego obrazach raczej subtelności walorowe umieszczając go niekiedy wśród przebywających w Monachium polskich „nokturnologów” – specjalistów od nokturnów[42]. Co więcej, wyżej wymienionych braków i słabości swego malarstwa był świadomy sam artysta dając im wyraz w rozmowach i korespondencji ze swymi kolegami. Pisał bowiem w liście do Stanisława Witkiewicza z 10 sierpnia 1909 następująco: „W niektórych studiach (chciałbym Ci je pokazać) szukałem słońca tego mocnego na Podolu i Ukrainie; pragnąłbym wynaleźć jaki sposób wyrażenia tych zamiarów, alem go jeszcze nie znalazł”[43].
Jak wyżej wspomniano, po przeniesieniu się do Paryża artysta zdobył niezwykłą popularność i powodzenie rynkowe. Szczególnym zainteresowaniem cieszyły się jego obrazy koni, dynamiczne ukraińskie Czwórki i Trójki, których stworzył kilka wersji. Dla paryskich klientów, zafascynowanych egzotycznymi dla nich scenami, prezentował wielokrotnie te same tematy – końskie targi, karczmy, napady wilków, krajobrazy i polowania inspirowane wspomnieniami Mazowsza oraz Ukrainy. Zapewniło mu to duży sukces finansowy, a jednocześnie uznanie krytyków w kraju[44][45].
Po powrocie do Polski i zamieszkaniu w Kuklówce (1889), w jego malarstwie zaszły zmiany, chociaż nowy rozdział w jego twórczości datuje się już na rok 1886, gdy namalował Dropie: dynamiczne kompozycje ustąpiły miejsca wyciszonym, bardziej statycznym krajobrazom, często pozbawionym sztafażu, czasami wzbogaconym sylwetkami zwierząt lub ptaków. Powstały wtedy m.in.: Kuropatwy, Bociany, Pogoda. Jastrząb i Dniestr w nocy[46][47][33].
Istotne wydarzenia w życiu i twórczości malarskiej Józefa Chełmońskiego w układzie chronologicznym (skrócone kalendarium)
Rok | Data | Miejsce | Opis |
---|---|---|---|
1849 | 7 listopada | Boczki pod Łowiczem | Narodziny |
1865 | Łowicz - Warszawa | Ukończenie powiatowej szkoły łowickiej i przeniesienie się na dwuletni okres do gimnazjum w Warszawie[48] | |
1867–1871 | Warszawa | Studia w Warszawskiej Klasie Rysunkowej i w prywatnej pracowni Wojciecha Gersona[49] | |
Od 1869 | Warszawa | Ekspozycje obrazów w TZSP. Twórczość pod silnym wpływem Gersona[50] | |
1870 | kwiecień | Seroki | śmierć Józefa Adama Chełmońskiego - ojca artysty[51] |
1871–1874 | Monachium | Pobyt związany ze studiami malarskimi, intensywne kontakty ze środowiskiem działających w Monachium malarzy polskich. Definitywne porzucenie szkolarstwa i akademizmu i odnalezienie własnej indywidualnej formuły twórczości.[52] | |
Od 1871 | Kraków | Ekspozycje obrazów w TPSP | |
1972 | od 23 stycznia - kilka miesięcy | Monachium | Kilkumiesięczne studia w Akademii Sztuk Pięknych w Monachium u profesorów Hermanna Anschutza i Alexandra Strahubera |
Lata 1872, 1874, 1883, 1888, 1898, 1908. | Ukraina, Litwa, Podole, Polesie | Podróże. W wymienionych latach malarz odwiedzał Ukrainę, Litwę, Podole, Polesie. | |
Lata1874–1875 | Warszawa - pracownia w Hotelu Europejskim przy Krakowskim Przedmieściu | Aktywny udział artysty w działalności powstałego w pracowni w Hotelu Europejskim, dynamicznego, nowatorskiego i wysoko ocenianego ośrodka polskiej sztuki nowoczesnej, do którego należeli: Adam Chmielowski, Chełmoński, Stanisław Witkiewicz, Antoni Piotrowski, Jan Owidzki i inni, a osobą wspierającą była Helena Modrzejewska. Powstały tam między innymi obrazy: Wieczór letni, Na folwarku, Jesień.[53]. | |
1875 | Paryż | Wyjazd, a następnie pobyt związany z twórczością malarską, dzięki pomocy artysty rzeźbiarza Cypriana Godebskiego (mieszkanie w jego domu w Neuilly). Początki niedocenianego wówczas we Francji impresjonizmu, (nader niskie ceny głównych jego przedstawicieli na aukcjach publicznych - od 100 do kilkuset franków!).[54]. | |
1876–1878 | Paryż | Zapoznanie się Chełmońskiego z twórczością francuskich impresjonistów na ich II wystawie w kwietniu 1876. Wysokie oceny wystawianych na oficjalnym salonie artystycznym obrazów artysty: Sprawa u wójta (Przed Wójtem) i Odwilż (Roztopy). Wielki sukces malarza w prasie i na paryskim rynku sztuki (salon, marszandzi Goupil, Stewart). Uporczywa, dyskredytująca krytyka w prasie krajowej ("skorupa wstrętnego realizmu" w Tygodniku Ilustrowanym, 1877). Ponure, pełne goryczy uwagi artysty w jego korespondencji, wzmianki o jego chorobie i tęsknocie za krajem ("[...]nigdzie u swoich nie znajdując kochania, chciałbym oddawać się chwilom zapomnienia"[...]). Równoczesna, radykalna zmiana stopy życiowej malarza (rozrzutny luksus). Rozważania o założeniu rodziny i małżeństwie.[55] | |
Lata 1875–1884 | Paryż | Obfita, głównie pamięciowa produkcja malarska z tendencją do spadku wartości artystycznych. Powtarzanie wcześniejszych motywów (Wyrzuty Witkiewicza na ten temat w listach). Pomyślna dla Chełmońskiego zmiana sytuacji w Warszawie - objęcie redakcji pisma Wędrowiec przez Gruszeckiego[56] | |
1878 | Paryż | Ekspozycja na oficjalnym salonie artystycznym obrazu Czwórka, umowa z Marszandem A.Goupilem o prawo pierwokupu obrazów Chełmońskiego, których znaczna część znalazła się następnie w Anglii i w Ameryce. | |
1878 | Wiedeń, Wenecja | podróże | |
1878 | 18 czerwca | Warszawa, ul. Leszno, kościół P. Marii | Ślub z Marią z Szymanowskich[57] |
1880–1906 | Warszawa | Ekspozycje obrazów w Salonie Krywulta (1881) koniec dobrej koniunktury dla artystów pracujących na eksport - podwyżka cła na import dzieł sztuki w Stanach Zjednoczonych (lipiec 1881). Rozrzutna gospodarka artysty jego zasobami finansowymi.[58] | |
1882 | Paryż | Ekspozycja na salonie artystycznym obrazów Przed karczmą, Postój Kozaków ("mention honorable") | |
1882, 1883 | Polska | podróże z Francji do Polski | |
1884–1892 | Paryż | Współpraca z Le Monde Illustre (grafika, rysunki) | |
1887 | Polska | Powrót do Polski na stałe. | |
1889 | Paryż | Grand Prix na Wystawie Powszechnej | |
1889 | Polska - Kuklówka koło Grodziska Mazowieckiego | Osiedlenie się na stałe w Kuklówce koło Grodziska | |
1891 | Berlin | Ehrendiplom za obraz Kuropatwy | |
1893 | Chicago | Ekspozycja obrazów | |
1894 | San Francisco, Lwów | Złoty Medal w San Francisco, Dyplom honorowy na Wystawie Powszechnej we Lwowie | |
1896, 1897, 1907 | Polska | Nagroda Akademii Umiejętności z Fundacji P.Barczewskiego | |
1897 | Polska | Honorowa prezesura Towarzystwa Artystów Polskich Sztuka | |
1898 | Wiedeń | Ekspozycja obrazów | |
1904 | Dusseldorf | Ekspozycja obrazów | |
1904 | Kraków | Honorowe członkostwo TPSP | |
1907 | Warszawa | Honorowe członkostwo TZSP | |
1890–1907 | Warszawa, Kraków, Lwów, Łowicz | Wystawy zbiorowe obrazów | |
1913 | Warszawa | Nagroda jubileuszowa TZSP za całokształt działalności artystycznej | |
1914 | 6 kwietnia | Kuklówka koło Grodziska Mazowieckiego | Śmierć |
Źródła: 1)Tadeusz Dobrowolski: Nowoczesne malarstwo polskie, tom II, Wrocław - Kraków, 1960, ss.153 i nast.; 2)Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających - malarze, rzeźbiarze, graficy, tom I, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk, 1971, Ossolineum, ss.314-315; 3)Maciej Masłowski, Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, wyd. 3, Warszawa 2014, wyd. Bellona, ss. wiele różnych.
Wybrane dzieła
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/J%C3%B3zef_Che%C5%82mo%C5%84ski_-_Summer_Evening_%28Wiecz%C3%B3r_letni%29.jpg/220px-J%C3%B3zef_Che%C5%82mo%C5%84ski_-_Summer_Evening_%28Wiecz%C3%B3r_letni%29.jpg)
- Babie lato
- Bociany
- Burza
- Czajki
- Czwórka
- Dojeżdżacz
- Krzyż w zadymce
- Noc gwiaździsta
- Powitanie słońca. Żurawie
- Powrót z balu
- Wieczór letni; obraz odnaleziony po 133 latach, najdrożej sprzedana praca artysty w historii[59]
- Żurawie
Upamiętnienia
- Oddział PTTK w Żyrardowie przyznaje regionalną odznakę krajoznawczą „Przyjaciel Ziemi Chełmońskiego”;
- Srebrna moneta z serii Polscy malarze XIX/XX w. – Józef Chełmoński o nominale 20 zł wprowadzona do obiegu 7 listopada 2014 roku przez Narodowy Bank Polski[60];
- Pociąg InterCity „Józef Chełmoński” relacji Kraków -Świnoujście i przeciwnej[61].
- Jest patronem wielu ulic, szkół itp. w Polsce.
- Książka „Józef Chełmoński. Wspomnienie”, autorstwa Antoniego Piotrowskiego
Nagrody i odznaczenia[62]
- Grand Prix na Wystawie Powszechnej, Paryż, 1889
- Ehrendiplom za obraz Kuropatwy, Berlin, 1891
- Złoty Medal w San Francisco, 1894
- Dyplom honorowy na Wystawie Powszechnej we Lwowie, 1894
- Nagroda Akademii Umiejętności z Fundacji P.Barczewskiego, 1897 i 1907 i 1896 (cała twórczość)
- Nagroda jubileuszowa TZSP za całokształt działalności artystycznej, 1913
- Honorowa prezesura Towarzystwa Artystów Polskich Sztuka, 1897
- Honorowe członkostwo TPSP, Kraków, 1904
- Honorowe członkostwo TZSP, Warszawa, 1907
Zbiory w muzeach
- Muzeum Narodowe w Warszawie – posiada w zbiorach około 45 obrazów i szkiców Józefa Chełmońskiego[63];
- Zespół pałacowo-parkowy w Radziejowicach – Dom Pracy Twórczej – znajduje się tu wiele dzieł Józefa Chełmońskiego, które można obejrzeć podczas koncertów i innych wydarzeń kulturalnych;
- Muzeum Sztuki w Łodzi – Kolekcja Sztuki Dawnej – posiada w zbiorach 3 obrazy olejne artysty oraz 6 szkiców[64].
- Odlot żurawi, 1871, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Babie lato, 1875, Muzeum Narodowe w Warszawie
-
- Chłopiec z końmi w zaprzęgu na tle chałup, 1880–1885, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Czwórka, 1881, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Pochód Kozaków, 1881–1887, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Pędzący wóz z woźnicą Żydem, 1882, Muzeum Narodowe w Warszawie
- Kozak, 1882, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Woźnica, 1883–1893, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Droga w lesie, 1887, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Zaloty, 1887, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Tragarz, 1888, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Dziad warszawski, 1888, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Żyd warszawski, 1888, Muzeum Narodowe w Krakowie
-
- Jutrzenka, 1891, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Świt, 1892, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Burza, 1896, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Owczarek, 1897, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Bociany, 1900, Muzeum Narodowe w Warszawie
- Matka – Teka polskich grafików, 1903, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Główka – Teka polskich grafików, 1903, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Na folwarku, 1906, Muzeum Narodowe w Krakowie
- Dniestr w nocy, 1906, Muzeum Narodowe w Krakowie
-
Uwagi
- ↑ W tutejszym parku ustawiony jest pamiątkowy głaz upamiętniający fakt urodzenia się malarza, zaś sama miejscowość nazywana jest potocznie Boczkami Chełmońskimi.
Przypisy
- ↑ Skan aktu urodzenia Józefa Chełmońskiego, nr. 114/1850 Łowicz Kolegiata.
- ↑ Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających - malarze, rzeźbiarze, graficy, tom I, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk, 1971, Ossolineum, s.314
- ↑ Tadeusz Dobrowolski: Nowoczesne malarstwo polskie, tom II, Wrocław - Kraków, 1960, s.153 i nast.
- ↑ Według historyka sztuki Macieja Masłowskiego, data urodzin artysty bywała przez jego biografów podawana błędnie. Jego zdaniem pierwszym badaczem, który ją ustalił docierając do dokumentu metrykalnego był Jan Wegner w 1932 - zob. Maciej Masłowski, Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, wyd. 3, Warszawa 2014, wyd. Bellona, s. 10
- ↑ Jan Wegner, Akt urodzenia Józefa Chełmońskiego, Życie Łowickie 1932, nr 29
- ↑ Jan Wegner, Do charakterystyki Chełmońskiego, w: Józefowi Chełmońskiemu w hołdzie ziemia łowicka [b.m.], kwiecień 1934
- ↑ Słownik artystów... op.cit, s.314
- ↑ Maciej Masłowski, Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, wyd. 3, Warszawa 2014, wyd. Bellona, s. 367
- ↑ Z.J.N., Po zgonie Chełmońskiego, Kurier Warszawski, 1914, nr 98
- ↑ Chełmoński Józef, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2019-08-06] .
- ↑ Wcześniej rodzina Chełmońskich związana była z dworem Radziwiłłów w Nieborowie.
- ↑ Opracowanie genealogiczne P.Szczepanowski. jozefchelmonski.com.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-19)].
- ↑ a b c d e Maciej Masłowski: Malarski żywot Józefa Chełmońskiego. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965, s. 10.
- ↑ Informacja o Wincentym Łoskowskim.
- ↑ Życiorys Wincentego Łoskowskiego. Łowiczanin.
- ↑ I. Królewska Akademia Sztuk Pięknych..., [w:] H.H. Stępień H.H., M.M. Liczbińska M.M., Artyści polscy w środowisku monachijskim w latach 1828–1914 (materiały źródłowe), wyd. II, Kraków: Agencja Wydawniczo-Reklamowa Chors, 1994, s. 10, ISBN 83-903086-1-4 .
- ↑ Przyczynił się do tego kolega artysty Stanisław Masłowski. Jego syn, historyk sztuki, Maciej Masłowski opublikował w swym opracowaniu o ojcu pt.: Stanisław Masłowski – Materiały do życiorysu i twórczości (Wrocław 1958, wyd. „Ossolineum”, w serii Źródła do dziejów sztuki polskiej, t. VII, s. 42) następujące zdanie: [...] "Ojciec mój mimowolnie przyczynił się do jego niefortunnego małżeństwa wprowadzając go do domu Szymanowskich, gdzie wówczas bywał często" [...]
- ↑ Wieczór twórczości Chełmońskiego. „Nowiny Rzeszowskie”, s. 1, nr 39 z 15 lutego 1955.
- ↑ Maria z Szymanowskich małżonka malarza Jozefa Chełmońskiego.
- ↑ JoannaJ. Sosnowska JoannaJ., Poza kanonem. Sztuka polskich artystek 1880-1939, Warszawa 2003, s. 67–68 .
- ↑ Górscy Herbu Boża Wola. Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 2001.
- ↑ a b Antoni AdamA.A. Piotrowski Antoni AdamA.A., Józef Chełmoński. Wspomnienie, Kraków 1925, s. 26, Cytat: Choroba robiła postępy. Skleroza coraz bardziej drążyła organizm. Wreszcie 6 kwietnia 1914, na 4 miesiące przed wojną światową, zamknął na zawsze powieki wielki artysta. .
- ↑ Tadeusz Dobrowolski: Nowoczesne malarstwo polskie, tom II, Wrocław – Kraków, 1960, s. 154.
- ↑ Joanna M.J.M. Sosnowska Joanna M.J.M., Malarz: Józef Chełmoński, Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2021, s. 34–35, ISBN 978-83-66519-39-8 .
- ↑ Chełmoński Józef, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2019-08-06] .
- ↑ Pia Górska: Paleta i pióro, Kraków, 1956, s. 115-117.
- ↑ Maciej Masłowski: Józef Chełmoński, Warszawa 1973, Auriga – Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, s. 74–75.
- ↑ Maciej Masłowski: Józef Chełmoński, Warszawa 1973, Auriga – Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, s. 45 i nast.
- ↑ Maciej Masłowski: Józef Chełmoński, Warszawa 1973, Auriga – Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, s. 65–68, 83.
- ↑ Jarosław Iwaszkiewicz: Sąsiad z Kuklówki, Rozmowy o książkach, Warszawa 1968, wyd. „Iskry”, s. 331–334
- ↑ Sąsiad z Kuklówki, seria „Rozmowy o książkach”, „Życie Warszawy”, 1966, nr 44, z 20–21 lutego, s. 4.
- ↑ Helena Modrzejewska: Wspomnienia i wrażenia, Przekład M.Promińskiego, Kraków 1957, s. 239 i nast.
- ↑ a b Waldemar Łysiak: Malarstwo biało-czerwone. T. 2. Nobilis, 2013, s. 179–180, seria: MBC. ISBN 978-83-60297-57-5.
- ↑ Tadeusz Dobrowolski: Nowoczesne malarstwo polskie, op.cit., s. 154.
- ↑ Halina Cękalska-Zborowska: Wieś w malarstwie i rysunku naszych artystów, Warszawa 1969, wyd. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, s. 167 i nast. (rozdział pt. Wieś w sztuce Józefa Chełmońskiego).
- ↑ Janusz Kębłowski: Dzieje sztuki polskiej – panorama zjawisk od zarania do współczesności, Warszawa 1987, wyd. „Arkady” s. 196–197.
- ↑ Cyprian Godebski w swych „Listach o sztuce”, XXIII, Gazeta Polska, 1876, nr 108, pisał: „Przypominam sobie przeczytaną w zimie w jakimś piśmie warszawskim krytykę dzieł pana Chełmońskiego, w której to krytyce autor, którego nazwisko zapomnieć pragnę, nazywa artystę panem fa presto. Przypominam sobie oburzenie moje na tak nieprzyzwoity i niewłaściwy przydomek, atoli dziś uznać muszę słuszność poniekąd owego przydomka, z tą tylko poprawką, że zastosuję go do powodzenia, które p.Ch. presto oczywiście zdobyć sobie umiał. [...] Nazajutrz po otwarciu salonu dwaj powszechnie znani miłośnicy-znawcy, panowie Stewart i Goupil, ubiegali się o pierwszeństwo w nabyciu dzieł naszego artysty. [...] Pan Goupil [...] pocieszył się nabyciem obrazu, nad którym obecnie Chełmoński pracuje Noc księżycowa, za 6000 franków, nadto wyraził gotowość nabycia wszystkich obrazów, ile ich zechce dostarczyć p.Chełmoński, po tejże samej cenie...”
- ↑ Cyt. za: Maciej Masłowski, Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, wyd. 3, op.cit., s. 228.
- ↑ Tamże, s. 195.
- ↑ K.Molendziński: Ze studiów nad twórczością Józefa Chełmońskiego. Trzy nieznane szkicowniki, Nike, 1937, R.I, s. 85 – cyt za: Maciej Masłowski, Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, wyd. 3, op.cit., s. 279.
- ↑ Maciej Masłowski, Malarski żywot..., s. 279.
- ↑ Aleksandra Krypczyk: W objęciach nocy. Nokturn w twórczości polskich monachijczyków w drugiej połowie XIX wieku, [w:] Ateny nad Izarą – malarstwo monachijskie, pod red. Elizy Ptaszyńskiej, Suwałki 2012, wyd. Muzeum Okręgowe w Suwałkach ISBN 978-83-61494-56-0, s. 186.
- ↑ List do Stanisława Witkiewicza z 10 sierpnia 1909, rękopis w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem – cyt za: Maciej Masłowski, Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, wyd. 3, op.cit., s. 363.
- ↑ Waldemar Łysiak: Malarstwo biało-czerwone. T. 1. Nobilis, 2012, s. 98–100, seria: MBC. ISBN 978-83-60297-57-5.
- ↑ Stefania Kozakowska-Krzysztofowicz, Franciszek Stolot: Historia malarstwa polskiego. Kraków: Ryszard Kluszczyński, 2000, s. 222–224. ISBN 83-88080-44-X.
- ↑ Stefania Kozakowska-Krzysztofowicz, Franciszek Stolot: Historia malarstwa polskiego. Kraków: Ryszard Kluszczyński, 2000, s. 223–224. ISBN 83-88080-44-X.
- ↑ Jerzy Malinowski: Sztuka polska. Sztuka XIX wieku. Warszawa: Arkady, 2021, s. 285–287. ISBN 978-83-213-4836-0.
- ↑ Masłowski: Malarski żywot, 2014, s.45.
- ↑ Masłowski: Malarski żywot, 2014, s.54.
- ↑ Masłowski: Malarski żywot, 2014, ss.105-120.
- ↑ Masłowski: Malarski żywot, 2014, s.103.
- ↑ Tamże, ss.121-173.
- ↑ Tamże, s.224
- ↑ Tamże, s.224
- ↑ Tamże, ss.226-234
- ↑ Tamże, s.273, 277
- ↑ Dane dotyczące ślubu Chełmońskiego podano zgodnie z relacją córki artysty Wandy, która oparła się na wspomnieniach jego żony Marii z Szymanowskich Chełmońskiej - za: Maciej Masłowski, Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, wyd. 3, Warszawa 2014, wyd. Bellona, s. 243
- ↑ Tamże, s.265-268
- ↑ Dzieło Józefa Chełmońskiego za 4,32 mln zł trafi do Muzeum Narodowego w Poznaniu. rp.pl, 16 czerwca 2023. [dostęp 2023-06-17].
- ↑ Polscy malarze XIX/XX w. – Józef Chełmoński. NBP. [dostęp 2015-02-09]. (pol.).
- ↑ PKP Intercity pokazało w Opolu zmodernizowane wagony. Nowa Trybuna Opolska, 2015-07-24. [dostęp 2015-11-10]. (pol.).
- ↑ Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających - malarze, rzeźbiarze, graficy, tom I, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk, 1971, Ossolineum, s.315
- ↑ Archiwum Cyfrowe MNW, Chełmoński. Muzeum Narodowe w Warszawie. [dostęp 2015-11-10]. (pol.).
- ↑ Józef Chełmoński [online], zasoby.msl.org.pl [dostęp 2022-02-06] (pol.).
Bibliografia
- Tadeusz Dobrowolski: Nowoczesne malarstwo polskie, tom II, Wrocław - Kraków, 1960
- Maciej Masłowski: Malarski żywot Józefa Chełmońskiego. Wyd. 2. Warszawa: PIW, 1972. Wydanie 3 nakładem Wydawnictwa Bellona, Warszawa 2014.
- Maciej Masłowski: Józef Chełmoński. Warszawa: Auriga – Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1973.
- Halina Cękalska-Zborowska: Wieś w malarstwie i rysunku naszych artystów, Warszawa 1969, wyd. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza
- Pia Górska: Paleta i pióro, Kraków, 1956
- Rzecz o sławnych Łowiczanach, Łowicz 2006, wyd. POLIGRAFIA s.j.
- Jarosław Iwaszkiewicz: Sąsiad z Kuklówki Sąsiad z Kuklówki, seria „Rozmowy o książkach”, „Życie Warszawy”, 1966, nr 44, z 20–21 lutego, s. 4
- Jarosław Iwaszkiewicz: Rozmowy o książkach, Warszawa 1968, wyd. „Iskry”
- Helena Modrzejewska: Wspomnienia i wrażenia, Przekład M. Promińskiego, Kraków 1957
- Kazimierz Molendziński: Ze studiów nad twórczością Józefa Chełmońskiego. Trzy nieznane szkicowniki, Nike, 1937, R.I
- Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających - malarze, rzeźbiarze, graficy, tom I, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk, 1971, Ossolineum
- Jan Wegner: Józef Chełmoński w świetle korespondencji, Państwowy Instytut Sztuki, Źródła do Dziejów Sztuki Polskiej pod redakcją Andrzeja Ryszkiewicza, tom VI, Wrocław, 1953, wyd. Ossolineum
- Jan Wegner: Akt urodzenia Józefa Chełmońskiego, Życie Łowickie 1932, nr 29
- Jan Wegner: Do charakterystyki Chełmońskiego, w: Józefowi Chełmońskiemu w hołdzie ziemia łowicka [b.m.], kwiecień 1934
Linki zewnętrzne
- Józef Chełmoński w iMNK – Wirtualnym Muzeum Narodowym w Krakowie
- Józef Chełmoński: życie i twórczość cz. 1
- PWN: 3885024
- Treccani: jozef-chelmonski
- VLE: jozef-chelmonski
- Hrvatska enciklopedija: 11543