Kalina (roślina)
![]() Kalina koralowa | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | szczeciowce | ||
Rodzina | piżmaczkowate | ||
Rodzaj | kalina | ||
Nazwa systematyczna | |||
Viburnum L. Sp. Pl. 267. 1753 | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Viburnum lantana L.[3] | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Viburnum_furcatum0.jpg/220px-Viburnum_furcatum0.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Viburnum_tinus_C.jpg/220px-Viburnum_tinus_C.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Viburnum_lentago_NRCS-006.jpg/220px-Viburnum_lentago_NRCS-006.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/BotGartenMuenster_KoreaSchneeball_6675.jpg/220px-BotGartenMuenster_KoreaSchneeball_6675.jpg)
Kalina (Viburnum L.) – rodzaj roślin zaliczany w systemach APG do rodziny piżmaczkowatych (Adoxaceae), dawniej wyodrębniany w monotypową rodzinę kalinowatych (Viburnaceae) lub włączany do przewiertniowatych (Caprifoliaceae). W obrębie rodzaju wyróżnia się ok. 200 gatunków[4]. Zasięg rodzaju obejmuje wszystkie kontynenty półkuli północnej oraz sięga obszarów równikowych i półkuli południowej w Azji Południowo-Wschodniej oraz Ameryce Południowej[4]. W Polsce dziko rosną dwa gatunki – kalina koralowa (V. opulus) i kalina hordowina (V. lantana), z czego tylko ten pierwszy jest rodzimym[5].
Liczne gatunki z tego rodzaju są uprawiane jako rośliny ozdobne dla efektownych kwiatostanów, barwnych owoców, atrakcyjnego listowia[6][7], czasem też wonnych kwiatów[8]. Niektóre mają owoce jadalne, inne trujące. Część gatunków wykorzystywanych jest lokalnie jako rośliny lecznicze[6].
Rozmieszczenie geograficzne
Rodzaj jest szeroko rozprzestrzeniony na półkuli północnej. Występuje niemal w całej Eurazji – brak jego przedstawicieli tylko na obszarach pustynnych Półwyspu Arabskiego i Azji Środkowej oraz części obszarów północno-wschodniej Azji (w Jakucji i na Kamczatce). Na południowym wschodzie sięga Nowej Gwinei, a w rejonie basenu Morza Śródziemnego – północno-zachodniej Afryki. Kaliny rosną także w niemal całej Ameryce Północnej (bez Małych Antyli i pustynnych obszarów południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych). Występują także w Ameryce Południowej w Andach i Amazonii[4]. Rodzaj najbardziej zróżnicowany jest w Azji Południowo-Wschodniej (tylko w Chinach rosną 73 gatunki, z czego 45 to endemity tego kraju), poza tym liczne gatunki występują w tropikach Ameryki Południowej[9].
Z tradycyjnie wyróżnianych w obrębie rodzaju 10 sekcji z Eurazją związane są: Megalotinus, Solenotinus, Tinus, Tomentosa, Viburnum i Pseudotinus. Sekcje Lentago i Oreinotinus występują głównie na kontynentach amerykańskich. Przedstawiciele sekcji Odontotinus rosną i w Azji i na kontynentach amerykańskich, a sekcji Opulus na wszystkich kontynentach strefy umiarkowanej północnej[7].
Rodzaj wyewoluował najwyraźniej w górskich lasach południowo-wschodniej Azji, skąd kilkukrotnie migrował na północ rozprzestrzeniając się w strefie umiarkowanej i docierając do Europy, a w eocenie także do Ameryki Północnej. W miocenie część linii rozwojowych ze strefy umiarkowanej wtórnie zasiedliła strefę międzyzwrotnikową[7].
Morfologia
- Pokrój
- Krzewy zwykle o prosto wzniesionych pędach, rzadziej niskie drzewa osiągające do 10 m wysokości[8]. Pędy są nagie lub owłosione, włoski pojedyncze proste lub gwiazdkowate, czasem skupione w pęczkach[9].
- Liście
- Sezonowe lub zimozielone, nakrzyżległe[9][8][10], pojedyncze i ogonkowe, całobrzegie, ząbkowane lub z 3–5 klapami[9][10]. Przylistki drobne lub ich brak[9].
- Kwiaty
- Drobne, obupłciowe i 5-krotne[9][10]. Zebrane w kulistawe lub mniej lub bardziej spłaszczone od góry kwiatostany (wiechy i podbaldachy[10]), nierzadko o brzeżnych kwiatach powiększonych, asymetrycznych i płonnych, z powiększoną koroną[9][8][10]. Kielich niewielki, 5-ząbkowy. Korona kółkowa, dzwonkowata lub rurkowata, zwykle biała, czasem czerwonawa, różowawa lub zielonkawa. Pręcików 5, o cienkich nitkach. Zalążnia wpół dolna, trójkomorowa, z jedną komorą płodną, zawierającą pojedynczy zalążek. Szyjka słupka krótka, zwieńczona znamieniem główkowatym lub trójdzielnym[9].
- Owoce
- Czerwone, purpurowe, granatowe lub czarne, rzadziej żółte pestkowce z jednonasienną, nieco spłaszczoną pestką[9][10].
Systematyka
![kalina koralowa](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Owoce_kaliny_koralowej_zim%C4%85.jpg/220px-Owoce_kaliny_koralowej_zim%C4%85.jpg)
- Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
Jeden z pięciu rodzajów w rodzinie piżmaczkowatych (Adoxaceae), stanowiącej klad bazalny w obrębie rzędu szczeciowców (Dipsacales) w grupie euasterids II wchodzącej w skład kladu astrowych (asterids) należącego do dwuliściennych właściwych (eudicots). Rodzaj stanowi klad bazalny w obrębie rodziny, więc zgodnie z regułami taksonomicznymi może być wyodrębniany jako rodzina siostrzana dla pozostałych rodzajów (kalinowate Viburnaceae). Błędem natomiast jest włączanie go do przewiertniowatych, stanowiących odrębną linię rozwojową[2].
- Wykaz gatunków[4]
- Viburnum acerifolium L.
- Viburnum acutifolium Benth.
- Viburnum alabamense (McAtee) Sorrie
- Viburnum albopedunculatum Gilli
- Viburnum amplificatum J.Kern
- Viburnum amplifolium Rehder
- Viburnum anabaptista Graebn.
- Viburnum annamensis Fukuoka
- Viburnum antioquiense Killip & A.C.Sm.
- Viburnum arboreum Britton
- Viburnum atrocyaneum C.B.Clarke
- Viburnum australe C.V.Morton
- Viburnum awabuki K.Koch
- Viburnum ayavacense Kunth
- Viburnum beccarii Gamble
- Viburnum betulifolium Batalin
- Viburnum blandum C.V.Morton
- Viburnum boninsimense (Makino) Koidz. ex Nakai
- Viburnum brachyandrum Nakai
- Viburnum brachybotryum Hemsl.
- Viburnum bracteatum Rehder
- Viburnum brevitubum (P.S.Hsu) P.S.Hsu
- Viburnum buddleifolium C.H.Wright – kalina budlejolistna
- Viburnum burejaeticum Regel & Herder – kalina mandżurska
- Viburnum × burkwoodii Burkwood & Skipwith – kalina Burkwooda
- Viburnum × carlcephalum Burkwood ex Rullo, Brach & Gandhi – kalina amgielska
- Viburnum carlesii Hemsl. – kalina koreańska
- Viburnum carolinianum Ashe
- Viburnum cassinoides L.
- Viburnum caudatum Greenm.
- Viburnum chingii P.S.Hsu
- Viburnum chinshanense Graebn.
- Viburnum chunii P.S.Hsu
- Viburnum ciliatum Greenm.
- Viburnum cinnamomifolium Rehder
- Viburnum clemensiae J.Kern
- Viburnum colebrookeanum Wall. ex DC.
- Viburnum congestum Rehder
- Viburnum coriaceum Blume
- Viburnum cornutidens Merr.
- Viburnum corylifolium Hook.f. & Thomson
- Viburnum corymbiflorum P.S.Hsu & S.C.Hsu
- Viburnum corymbosum Urb.
- Viburnum costaricanum (Oerst.) Hemsl.
- Viburnum cotinifolium D.Don
- Viburnum cubense Urb.
- Viburnum cylindricum Buch.-Ham. ex D.Don
- Viburnum dalzielii W.W.Sm.
- Viburnum dasyanthum Rehder
- Viburnum davidi Franch. – kalina Davida
- Viburnum deamii (Rehder) Bush
- Viburnum dentatum L. – kalina zębata
- Viburnum dilatatum Thunb.
- Viburnum discolor Benth.
- Viburnum disjunctum C.V.Morton
- Viburnum divaricatum Benth.
- Viburnum edule (Michx.) Raf.
- Viburnum elatum Benth.
- Viburnum ellipticum Hook.
- Viburnum erosum Thunb. – kalina wygryziona
- Viburnum erubescens Wall. ex DC.
- Viburnum euryphyllum Standl. & Steyerm.
- Viburnum fansipanense J.M.H.Shaw, Wynn-Jones & V.D.Nguyen
- Viburnum farreri Stearn – kalina wonna
- Viburnum floccosum Killip & A.C.Sm.
- Viburnum foetidum Wall.
- Viburnum fordiae Hance
- Viburnum formosanum (Hance) Hayata
- Viburnum fragile Killip & A.C.Sm.
- Viburnum furcatum Blume ex Maxim.
- Viburnum garrettii Craib
- Viburnum glaberrimum Merr.
- Viburnum glabratum Kunth
- Viburnum glomeratum Maxim.
- Viburnum goudotii Killip & A.C.Sm.
- Viburnum grandiflorum Wall. ex DC. – kalina wielkokwiatowa
- Viburnum griffithianum (Kurz) C.B.Clarke
- Viburnum hainanense Merr. & Chun
- Viburnum hallii (Oerst.) Killip & A.C.Sm.
- Viburnum hanceanum Maxim.
- Viburnum harryanum Rehder
- Viburnum hartwegii Benth.
- Viburnum hayatae I.M.Turner
- Viburnum hengshanicum Tsiang
- Viburnum henryi Hemsl. – kalina Henry’ego
- Viburnum hispidulum J.Kern
- Viburnum × hizenense Hatus.
- Viburnum hoanglienense J.M.H.Shaw, Wynn-Jones & V.D.Nguyen
- Viburnum hondurense Standl.
- Viburnum hupehense Rehder
- Viburnum incarum Graebn.
- Viburnum inopinatum Craib
- Viburnum jamesonii (Oerst.) Killip & A.C.Sm.
- Viburnum japonicum (Thunb.) Spreng.
- Viburnum jelskii Zahlbr.
- Viburnum jucundum C.V.Morton
- Viburnum junghuhnii Miq.
- Viburnum kansuense Batalin
- Viburnum kerrii E.T.Geddes
- Viburnum × kiusianum Hatus.
- Viburnum koreanum Nakai
- Viburnum lancifolium P.S.Hsu
- Viburnum lantana L. – kalina hordowina
- Viburnum lantanoides Michx.
- Viburnum lasiophyllum Benth.
- Viburnum laterale Rehder
- Viburnum lautum C.V.Morton
- Viburnum lehmannii Killip & A.C.Sm.
- Viburnum leiocarpum P.S.Hsu
- Viburnum lentago L. – kalina kanadyjska
- Viburnum lobophyllum Graebn.
- Viburnum loeseneri Graebn.
- Viburnum longipedunculatum (P.S.Hsu) P.S.Hsu
- Viburnum longiradiatum P.S.Hsu
- Viburnum lutescens Blume
- Viburnum luzonicum Rolfe
- Viburnum macdougallii Matuda
- Viburnum macrocephalum Fortune
- Viburnum mathewsii (Oerst.) Killip & A.C.Sm.
- Viburnum meiothyrsum Diels
- Viburnum melanocarpum P.S.Hsu
- Viburnum microcarpum Schltdl. & Cham.
- Viburnum microphyllum (Oerst.) Hemsl.
- Viburnum molinae Lundell
- Viburnum molle Michx.
- Viburnum mongolicum (Pall.) Rehder
- Viburnum mortonianum Standl. & Steyerm.
- Viburnum mullaha Buch.-Ham. ex D.Don
- Viburnum nervosum D.Don
- Viburnum nitidum Aiton
- Viburnum nudum L.
- Viburnum obovatum Walter
- Viburnum obtectum J.H.Vargas
- Viburnum obtusatum D.N.Gibson
- Viburnum odoratissimum Ker Gawl.
- Viburnum oliganthum Batalin
- Viburnum omeiense P.S.Hsu
- Viburnum opulus L. – kalina koralowa
- Viburnum orientale Pall.
- Viburnum parvifolium Hayata
- Viburnum phlebotrichum Siebold & Zucc.
- Viburnum pichinchense Benth.
- Viburnum pilushanicum S.S.Ying
- Viburnum platyphyllum Merr.
- Viburnum plicatum Thunb. – kalina japońska
- Viburnum propinquum Hemsl.
- Viburnum prunifolium L. – kalina śliwolistna
- Viburnum punctatum Buch.-Ham. ex D.Don
- Viburnum pyramidatum Rehder
- Viburnum queremalense Cuatrec.
- Viburnum rafinesqueanum Schult.
- Viburnum recognitum Fernald
- Viburnum rhytidophyllum Hemsl. – kalina sztywnolistna
- Viburnum rufidulum Raf.
- Viburnum rugosum Pers.
- Viburnum sambucinum Reinw. ex Blume
- Viburnum sargentii Koehne – kalina Sargenta
- Viburnum scabrellum (Torr. & A.Gray) Chapm.
- Viburnum schensianum Maxim.
- Viburnum seemenii Graebn.
- Viburnum sempervirens K.Koch
- Viburnum setigerum Hance
- Viburnum shweliense W.W.Sm.
- Viburnum sieboldii Miq. – kalina Siebolda
- Viburnum spruceanum Rusby
- Viburnum squamulosum P.S.Hsu
- Viburnum stellatotomentosum (Oerst.) Hemsl.
- Viburnum stenocalyx (Oerst.) Hemsl.
- Viburnum stipitatum J.H.Vargas
- Viburnum subalpinum Hand.-Mazz.
- Viburnum subpubescens Lundell
- Viburnum subsessile Killip & A.C.Sm.
- Viburnum sulcatum (Oerst.) Hemsl.
- Viburnum suratense Killip & A.C.Sm.
- Viburnum suspensum Lindl.
- Viburnum sympodiale Graebn.
- Viburnum taitoense Hayata
- Viburnum taiwanianum Hayata
- Viburnum tashiroi Nakai
- Viburnum tengyuehense (W.W.Sm.) P.S.Hsu
- Viburnum ternatum Rehder
- Viburnum tiliifolium (Oerst.) Hemsl.
- Viburnum tinoides L.f.
- Viburnum tinus L. – kalina wawrzynowata
- Viburnum toronis Killip & A.C.Sm.
- Viburnum trabeculosum C.Y.Wu
- Viburnum treleasei Gand.
- Viburnum tricostatum C.E.C.Fisch.
- Viburnum tridentatum Killip & A.C.Sm.
- Viburnum trilobum Marshall – kalina amerykańska
- Viburnum triphyllum Benth.
- Viburnum triplinerve Hand.-Mazz.
- Viburnum undulatum (Oerst.) Killip & A.C.Sm.
- Viburnum urbani Graebn.
- Viburnum urceolatum Siebold & Zucc.
- Viburnum utile Hemsl. – kalina pożyteczna
- Viburnum venosum Britton
- Viburnum venustum C.V.Morton
- Viburnum vernicosum Gibbs
- Viburnum villosum Sw.
- Viburnum wardii W.W.Sm.
- Viburnum weberbaueri Graebn.
- Viburnum witteanum Graebn.
- Viburnum wrightii Miq.
- Viburnum wurdackii T.R.Dudley
- Viburnum yunnanense Rehder
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-20] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-25].
- ↑ a b c d Viburnum L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-06-23] .
- ↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 201, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 964–965, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c Lyu i inni, Spatial Patterns and Determinants of Endemic Taxa Richness in the Genus Viburnum (Adoxaceae) in China, „Diversity”, 14 (9), 2022, s. 744, DOI: 10.3390/d14090744 [dostęp 2023-06-23] .
- ↑ a b c d Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 448. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b c d e f g h i QinerQ. Yang QinerQ., ValéryV. Malécot ValéryV., Viburnum Linnaeus, [w:] Flora of China [online], eFloras.org [dostęp 2023-06-23] .
- ↑ a b c d e f WłodzimierzW. Seneta WłodzimierzW., JakubJ. Dolatowski JakubJ., Dendrologia, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 489-490, ISBN 83-01-12099-1 .
- Britannica: plant/viburnum
- БРЭ: 2035719
- SNL: krossved
- Catalana: 0273246
- EoL: 37657
- Flora of China: 134551
- Flora of North America: 134551
- GBIF: 2888580
- identyfikator iNaturalist: 54774
- IPNI: 6139-1
- ITIS: 35249
- NCBI: 4204
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:30000738-2
- Tela Botanica: 87386
- identyfikator Tropicos: 40024096
- USDA PLANTS: VIBUR
- identyfikator taksonu Fossilworks: 53304
- CoL: 86MY