Kruszyna (roślina)
![]() | Ten artykuł dotyczy rośliny. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa. |
![]() Kruszyna pospolita | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | szakłakowate | ||
Rodzaj | kruszyna | ||
Nazwa systematyczna | |||
Frangula Mill. Gard. Dict. Abr. ed. 4. 28 Jan 1754[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Frangula alnus L.[4] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/Rhamnus_frangula_07_ies.jpg/220px-Rhamnus_frangula_07_ies.jpg)
Kruszyna (Frangula Mill.) – rodzaj krzewu należący do rodziny szakłakowatych (Rhamnaceae). Jest siostrzany względem rodzaju szakłak Rhamnus i w wielu ujęciach systematycznych do niego włączany. Obejmuje 56 gatunków[3]. Występują one na wszystkich kontynentach półkuli północnej – w całej Europie po Syberię, w Azji Środkowej i Wschodniej na obszarze od Półwyspu Indochińskiego po Japonię, w rejonie Kaukazu i Azji Mniejszej, w północno-zachodniej Afryce oraz na rozległych obszarach obu kontynentów amerykańskich, włączając w to całą strefę międzyzwrotnikową[3]. Rodzaj najbardziej zróżnicowany jest w Nowym Świecie[5][6]. W Polsce pospolicie na całym niżu i w niższych położeniach górskich występuje jeden gatunek – kruszyna pospolita F. alnus[7].
Kruszyna pospolita ma duże znaczenie użytkowe jako roślina lecznicza (kora jest środkiem przeczyszczającym). Z jej owoców pozyskiwano także żółty barwnik[6], a węgiel drzewny z jej drewna był cenionym surowcem do wyrobu prochu strzeleckiego[6][8]. W takim samym zakresie leczniczym wykorzystywana jest kora amerykańskiego gatunku – Frangula purshiana[8].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/Rhamnus_caroliniana.jpg/220px-Rhamnus_caroliniana.jpg)
- Pokrój
- Małe drzewa i krzewy, o pędach bez cierni, pąki bez łusek, owłosione[9], młode pędy zwykle owłosione, łysiejące[5].
- Liście
- Sezonowe, rzadko zimozielone, skrętoległe, rzadko naprzeciwległe lub skupione w pęczki na krótkopędach[9]. Blaszka pojedyncza, całobrzega lub ząbkowana[5]. Użyłkowanie liścia pierzaste, z żyłkami bocznymi niemal prostymi, przebiegającymi równolegle względem siebie[9].
- Kwiaty
- Wyrastają na szypułkach pojedynczo lub skupione w baldachy i pęczki w kątach liści. Są obupłciowe. Hypancjum ma kształt półkulisty i średnicę od 1 do 3 mm. Działki kielicha w liczbie 5, rzadko 4, wzniesione, rzadziej rozpostarte, nieco mięsiste, jajowatotrójkątne, zielone, żółtawe lub białe. Płatki korony także w liczbie 5, rzadziej 4, kapturkowate, jajowate i odwrotnie jajowate, u nasady zwężone w paznokieć, żółtawe. Pręcików 5, rzadko 4, podobnej długości jak płatki lub nieco dłuższe. Dysk miodnikowy cienki. Zalążnia górna, kulista, trójkomorowa (rzadko dwukomorowa) z pojedynczą szyjką, na końcu ze znamieniem dwu- lub trójdzielnym[9][5].
- Owoce
- Pestkowce zwykle z dwoma–trzema nasionami, rzadziej z pojedynczym. Nasiona jajowate do soczewkowatych, z dzióbkiem na szczycie, gładkie[9].
- Rodzaj podobny
- Szakłak Rhamnus ma często pędy cierniste, pąki okryte łuskami i nagie, żyłki boczne w liściach łukowate, kwiaty zwykle jednopłciowe i czterokrotne, rzadziej pięciokrotne, działki kielicha niemięsiste, zawsze rozpostarte, płatków czasem brak, a jeśli są to nie zwężone w paznokieć. Nasiona bez dzióbka, podłużnie żłobione[5][9].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
Rodzaj należący do plemienia Rhamneae, podrodziny Rhamnaceae i rodziny szakłakowatych (Rhamnaceae)[2][10].
Rodzaj jest siostrzany w stosunku do rodzaju szakłak Rhamnus. Ze względu na bliskie pokrewieństwo tych taksonów, przez wielu autorów są one łączone w jednym rodzaju Rhamnus dzielonym na podrodzaje Frangula i Rhamnus[5][9].
- Wykaz gatunków[3]
- Frangula acuminata (Maguire & Steyerm.) A.Pool
- Frangula alnus Mill. – kruszyna pospolita
- Frangula austrosinensis Hatus.
- Frangula azorica Grubov
- Frangula betulifolia (Greene) Grubov
- Frangula × blumeri (Greene) Kartesz & Gandhi
- Frangula breedlovei (L.A.Johnst. & M.C.Johnst.) A.Pool
- Frangula californica (Eschsch.) A.Gray
- Frangula capreifolia (Schltdl.) Grubov
- Frangula caroliniana (Walter) A.Gray
- Frangula chimalapensis (R.Fernández) A.Pool
- Frangula chrysophylla Reissek
- Frangula circumscissa A.Pool
- Frangula crenata (Siebold & Zucc.) Miq.
- Frangula darienensis A.Pool
- Frangula dianthes (L.Riley) Grubov
- Frangula discolor (Donn.Sm.) Grubov
- Frangula glaberrima (Peyron) Grubov
- Frangula goudotiana (Triana & Planch.) Grubov
- Frangula grandiflora A.Pool
- Frangula grandifolia (Fisch. & C.A.Mey.) Grubov
- Frangula granulosa (Ruiz & Pav.) Grubov
- Frangula grisea (Merr.) Grubov
- Frangula henryi (C.K.Schneid.) Grubov
- Frangula hintonii (M.C.Johnst. & L.A.Johnst.) A.Pool
- Frangula inconspicua A.Pool
- Frangula lindeniana (Triana & Planch.) Grubov
- Frangula longipedicellata A.Pool
- Frangula longipes (Merr. & Chun) Grubov
- Frangula longistyla (C.B.Wolf) A.Pool
- Frangula macrocarpa (Standl.) Grubov
- Frangula marahuacensis (Steyerm. & Maguire) A.Pool
- Frangula mcvaughii (L.A.Johnst. & M.C.Johnst.) A.Pool
- Frangula microphylla (Humb. & Bonpl. ex Schult.) Grubov
- Frangula mucronata (Schltdl.) Grubov
- Frangula neblinensis (Maguire & Steyerm.) A.Pool
- Frangula obovata (Kearney & Peebles) G.L.Nesom & Sawyer
- Frangula oreodendron (L.O.Williams) A.Pool
- Frangula palmeri (S.Watson) Grubov
- Frangula paruensis Aymard
- Frangula pedunculata F.K.Mey.
- Frangula pendula A.Pool
- Frangula pinetorum (Standl.) Grubov
- Frangula polymorpha Reissek
- Frangula pringlei (Rose) Grubov
- Frangula pubescens (Ruiz & Pav.) Grubov
- Frangula purshiana (DC.) A.Gray ex J.G.Cooper
- Frangula revoluta Grubov
- Frangula rhododendriphylla (Y.L.Chen & P.K.Chou) H.Yu, H.G.Ye & N.H.Xia
- Frangula riojae (Perkins) Grubov
- Frangula rubra (Greene) Grubov
- Frangula rupestris (Scop.) Schur
- Frangula scopulorum (M.E.Jones) A.Pool
- Frangula sphaerosperma (Sw.) Kartesz & Gandhi
- Frangula surotatensis (Gentry) A.Pool
- Frangula ulei (Pilg.) Grubov
- Frangula wendtii (Ishiki) A.Pool
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-23] (ang.).
- ↑ a b c d e Frangula Mill.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-01-30].
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-03].
- ↑ a b c d e f g Rhamnus subg. Frangula. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-01-30].
- ↑ a b c Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 424. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 84, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 371, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e f g John O. Sawyer, Guy L. Nesom: Frangula Miller. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-01-30].
- ↑ Genus Frangula Mill.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-01-30].