Marcel Reich-Ranicki
![]() Marcel Reich-Ranicki (2007) | |||
Data i miejsce urodzenia | 2 czerwca 1920 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 18 września 2013 | ||
Zawód, zajęcie | krytyk literacki | ||
| |||
|
Marcel Reich-Ranicki (ur. 2 czerwca 1920[1] we Włocławku[2], zm. 18 września 2013 we Frankfurcie nad Menem[3]) – polsko-niemiecki krytyk literacki żydowskiego pochodzenia, nauczyciel akademicki, współtwórca literackiej Grupy 47[4]. Od 1958 mieszkał w Niemczech Zachodnich. Był jednym z najważniejszych krytyków literackich w Europie, znawcą i promotorem literatury polskiej[5], zwany był „papieżem literatury”[6]. Stał się najbardziej znanym krytykiem literackim w Niemczech, któremu m.in. poprzez udział w programie „Kwartet Literacki” stacji telewizyjnej ZDF, udało się jako pierwszemu i do tej pory jedynemu literatowi przyciągnąć przed telewizory całe Niemcy[7].
Działał również jako funkcjonariusz wywiadu PRL, w 1944 r. był cenzorem Ludowego Wojska Polskiego, a w 1950 r. miał rangę kapitana Wydziału II Departamentu VII Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego[1].
Życiorys
Urodził się 2 czerwca 1920 r. jako syn polskiego żyda Davida Reicha i niemieckiej żydówki Heleny Reich, z domu Auerbach[7] Na zadane mu w 1958 roku przez Güntera Grassa pytanie: „Kim pan właściwie jest – Polakiem, Niemcem czy jak?”, odpowiedział: „Jestem pół Polakiem, pół Niemcem i całym Żydem”[8]. Urodził się we Włocławku[2] jako Marceli Reich 2 czerwca 1920 r.[9] W 1929 r. rodzina Reichów wyjechała do Berlina[2] do krewnych i tam rozpoczął naukę w gimnazjum im. Fichtego[9]. Na wniosek immatrykulacyjny złożony na Uniwersytecie im. Fryderyka Wilhelma dostał odpowiedź odmowną, nigdy nie było mu dane studiować, pozostał samoukiem[8]. W czasie pobytu w tym mieście odkrył w sobie pasję do niemieckiej literatury[2]. W październiku 1938 został wydalony z III Rzeszy do Polski w ramach Polenaktion, jako Żyd bez niemieckiego obywatelstwa[2].
W getcie warszawskim był szefem biura tłumaczeń Judenratu i pisał recenzje muzyczne dla dziennika „Gazeta Żydowska”. W styczniu 1943 r. wraz z Szymonem Majfusem wziął udział w spektakularnym rabunku kasy Judenratu, aby uratować ją przed przekazaniem Niemcom[10]. Zdołał się wydostać na aryjską stronę i ukrywał się u polskiej rodziny na Pradze do 7 września 1944 r. (do dnia wkroczenia Armii Czerwonej). Okoliczności wydostania się z getta budziły wątpliwości[11]. Po wstąpieniu do Ludowego Wojska Polskiego służył w Zarządzie Polityczno-Wychowawczym[12]. Pod koniec 1944 r. pracował jako cenzor w Lublinie[13], w następnym roku był kierownikiem grupy operacyjnej Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Katowicach. Później pracował dla komunistycznych służb specjalnych (kryptonim operacyjny „Albin”), m.in. w Polskiej Misji Wojskowej w Berlinie w latach 1948–1949, jako rezydent wywiadu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego na stanowisku konsula PRL w Londynie pod nazwiskiem Ranicki, które następnie przybrał jako drugi człon swojego nazwiska[14][15]. W latach 1950. pośredniczył w rozmowach służb bezpieczeństwa PRL z przebywającym na emigracji w Wielkiej Brytanii Stanisławem Mackiewiczem w celu nawiązania z nim współpracy agenturalnej[16].
Publikował m.in. na łamach tygodnika „Świat” i gazety „Trybuna Ludu”. W 1949 r. musiał wracać do Polski m.in. ze względu na oskarżenia o wydanie wizy szwagrowi Gerhardowi Boehmowi, oraz zatajenie przy wstępowaniu do aparatu B.P. posiadania bliższej rodziny poza granicami kraju, za co wyrzucono go z partii i przez 2 tygodnie przetrzymywano w areszcie[17].
Następnie pracował jako lektor literatury niemieckiej w Wydawnictwie Ministerstwa Obrony Narodowej. Od 1951 pracował jako niezrzeszony pisarz, jednak na początku 1953 otrzymał zakaz publikacji, który utrzymano do końca 1954 r. Wraz z małżonką pracował w Polskim Radiu. W 1958 opuścił Polskę, emigrując do RFN[18].
W Niemczech zyskał rozgłos jako krytyk literacki. W kręgu znawców literatury nadano mu przydomek „papieża literatury”, który bardzo szybko upowszechnił się. Współtworzył również literacką Grupę 47, z której wywodzą się wszyscy znaczący niemieckojęzyczni pisarze i niemieckojęzyczni nobliści[2]. Od 1988 do 2001 r. prowadził w stacji ZDF popularny program telewizyjny zatytułowany Das Literarische Quartett(inne języki) (Kwartet Literacki)[9], w którym wykazywał się dużym poczuciem humoru i wygłaszał błyskotliwe, odważne, choć często kontrowersyjne opinie, a recenzowane w nim książki od razu wielokrotnie zwiększały sprzedaż. Przyczynił się do rozpropagowania w Niemczech literatury polskiej, m.in. powieści Andrzeja Szczypiorskiego „Początek”[2] (w Niemczech wydanej pod tytułem „Piękna pani Seidenmann”).
W latach 1968–1969 Ranicki wykładał literaturę na amerykańskich uniwersytetach, w latach 1971 do 1975 posiadał profesurę w Sztokholmie i Uppsali. Od 1974 r. był profesorem tytularnym (Honorarprofessor) na Uniwersytecie w Tybindze. W 1990 r. otrzymał tytuł profesora wizytującego na Uniwersytecie Heinricha Heinego w Düsseldorfie (Heinrich-Heine-Gastprofessur), a w 1991 r. tytuł profesora wizytującego na Uniwersytecie w Karlsruhe (Heinrich-Hertz-Gastprofessur).
W 1999 r. wydał swoją biografię Moje życie, która w Niemczech sprzedała się w ponadmilionowym nakładzie[2].
Nagrody i wyróżnienia
W 2006 r. Uniwersytet Humboldta w Berlinie zdecydował o przyznaniu Ranickiemu honorowego doktoratu. Jak wyjaśnił rektor uniwersytetu, chciano tym gestem uznać swoją winę za to, że Reich-Ranicki nie został przyjęty na uczelnię (w latach 1928–1946 noszącą nazwę Friedrich-Wilhelms-Universität) z powodu jego żydowskiego pochodzenia. Nadanie tytułu nastąpiło 16 lutego 2007 i połączone było z uroczystym zakończeniem semestru zimowego 2006/2007.
Życie prywatne
Był żonaty z polską Żydówką z Łodzi Teofilą (Tosią) z domu Langnas, którą poznał w getcie i z którą ma syna Andrzeja (ur. 30 grudnia 1948). Reich-Ranicki miał brata Aleksandra Herberta i siostrę Gerdę[9]. Mieszkał we Frankfurcie nad Menem w dzielnicy Dornbusch. Jego syn Andrew Ranicki(inne języki), zmarły w 2018 r., był profesorem matematyki na uniwersytecie w Edynburgu[19].
Kuzynem Ranickiego jest brytyjski malarz Frank Auerbach.
Przypisy
- ↑ a b Katalog pracowników, funkcjonariuszy, żołnierzy organów bezpieczeństwa państwa [online], bip.ipn.gov.pl [dostęp 2015-12-07] .
- ↑ a b c d e f g h MagdalenaM. Parys MagdalenaM., Dla Niemców „papież literatury”, dla Polaków „kapitan bezpieki” [online], wyborcza.pl, 20 lutego 2021 [dostęp 2021-11-17] .
- ↑ Róża Romaniec, Małgorzata Matzke: Zmarł Marcel Reich-Ranicki. Nazywano go „papieżem niemieckiej literatury”. gazeta.pl, 2013-09-18. [dostęp 2021-11-17].
- ↑ Marcel Reich-Ranickis gesammelte Schriften zur Gruppe 47 [online], literaturkritik.de, listopad 2017 [dostęp 2021-11-17] (niem.).
- ↑ DanielD. Passent DanielD., Historyk wyklęty, „Tygodnik Polityka”, 10 (3302), 9 marca 2021, s. 88 .
- ↑ LeonardL. Drożdżewicz LeonardL., Śladami Michała Sopoćki i Józefa Mackiewicza. Czarny Bór, „Znad Wilii”, 2 (58), 2014, s. 66–77 [dostęp 2021-11-17] , patrz s. 76.
- ↑ a b AdamA. Gusowski AdamA., Reich-Ranicki, Marcel [online], Porta Polonica [dostęp 2021-11-17] .
- ↑ a b KrzysztofK. Masłoń KrzysztofK., Życiorys wypolerowany [online] .
- ↑ a b c d GerhardG. Gnauck GerhardG., Marceli Reich-Ranicki i jego życie [online], Porta Polonica, kwiecień 2017 [dostęp 2021-11-17] .
- ↑ Jacek Rupert, „Żydzi Podziemia”, Focus Historia Extra nr. 2/2013.
- ↑ Reich-Ranicki i fałszywy życiorys [online], Onet .
- ↑ Piotr Gontarczyk, Nowe kłopoty z historią. Publicystyka z lat 2005–2008, Warszawa 2008, s. 79.
- ↑ Krzysztof Masłoń: Życiorys wypolerowany. Rzeczpospolita, 24–25 listopada 2007. s. A18-A19.
- ↑ Piotr Gontarczyk: Reich-Ranicki i fałszywy życiorys. Życie Warszawy, 13 października 2006.
- ↑ Gerhard Gnauck: Kennt die Psyche des Agenten. Die Welt. [dostęp 2012-05-20].
- ↑ GrzegorzG. Braun GrzegorzG., Reakcjonista, 15 kwietnia 2016 .
- ↑ Piotr Gontarczyk: Prawdziwy życiorys Marcelego Reicha, IPN.
- ↑ Reich-Ranicki Marcel, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-11-18] .
- ↑ Von ThomasV.T. Anz Von ThomasV.T., Zum Tod von Andrew Ranicki, Sohn von Teofila und Marcel Reich-Ranicki [online], literaturkritik.de [dostęp 2021-11-17] (niem.).
Bibliografia
- Marcel Reich-Ranicki: Moje życie, Wrocław, Ossolineum 1996.
- Norbert Honsza, Stephan Wolting(inne języki): Marcel Reich-Ranicki: Moją ojczyzną jest literatura, Wrocław, Ossolineum 2007.
- Gerhard Gnauck: Marcel Reich-Ranicki. Polskie lata, Warszawa 2009.
- R. Libera: Marcel Reich-Ranicki przed Centralna Komisją Kontroli Partyjnej (1950-1957), „Zeszyty Historyczne”, Paryż 2009, zeszyt 167, s. 182–283.
- U. Wittstock: Marcel Reich-Ranicki. Geschichte eines Lebens, München 2005.
- K. Taborska: Krytyka jako autokreacja. Wizerunki Marcela Reicha-Ranickiego, Poznań 2008.
- SamS. Dillon SamS., Marcel Reich-Ranicki, Literary Critic, Is Dead at 93 [online], nytimes.com, 18 września 2013 [dostęp 2013-09-19] (ang.).
- HelenH. Chambers HelenH., Marcel Reich-Ranicki obituary [online], theguardian.com, 19 września 2013 [dostęp 2013-09-19] (ang.).
- CatherineC. Hickley CatherineC., WashingtonW. Post WashingtonW., Marcel Reich-Ranicki: Widely admired literary critic [online], independent.co.uk, 22 września 2013 [dostęp 2013-09-23] (ang.).
- CatherineC. Hickley CatherineC., German Critic Marcel Reich-Ranicki, German Dies at 93 [online], bloomberg.com, 19 września 2013 [dostęp 2013-09-19] (ang.).
- Deutschlands bedeutendster Literaturkritiker: Marcel Reich-Ranicki ist tot [online], spiegel.de, 18 września 2013 [dostęp 2013-09-19] (niem.).
- Marcel Reich-Ranicki ist tot, Hessischer Rundfunk.
- Gnadenloser Kritiker. In: Erinnerung an Marcel Reich-Ranicki, 3sat.
Linki zewnętrzne
- Reich-Ranicki w whoswho.de
- Marcel Reich-Ranicki, literaturkritik.de
- Marcel Reich-Ranicki w bazie IMDb (ang.)
- ISNI: 0000000121171050
- VIAF: 6229
- LCCN: n50051739
- GND: 118599194
- NDL: 00473628
- LIBRIS: dbqst7cx4jmc6n8
- BnF: 11887362d
- SUDOC: 026668920
- NKC: jn19990006907, jo2012732765
- DBNL: reic012
- BNE: XX1091169
- NTA: 068437765
- BIBSYS: 90066993
- CiNii: DA00649980
- Open Library: OL91430A
- PLWABN: 9810666795205606
- NUKAT: n95206024
- J9U: 987007277675205171
- CANTIC: a12304554
- LNB: 000025276
- NSK: 000052653
- CONOR: 37730659
- BNC: 000204109
- ΕΒΕ: 181678
- KRNLK: KAC200205856
- LIH: LNB:V*157981;=BR
- PWN: 3966778
- ETP: 59619
- Britannica: biography/Marcel-Reich-Ranicki
- NE.se: marcel-reich-ranicki
- SNL: Marcel_Reich-Ranicki
- Catalana: 0276941
- DSDE: Marcel_Reich-Ranicki