Marzymięta grzebieniasta
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | jasnotowce | ||
Rodzina | jasnotowate | ||
Rodzaj | marzymięta | ||
Gatunek | marzymięta grzebieniasta | ||
Nazwa systematyczna | |||
Elsholtzia ciliata (Thunb.) Hyl. Bot. Not. 1941: 129 1941[3] | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Elsholtzia_ciliata_LJM-5450558.jpg/220px-Elsholtzia_ciliata_LJM-5450558.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/Elsholtzia_ciliata_-_Crested_Late-Summer_Mint_at_Ha_Valley_during_LGFC_-_Bhutan_2019_%282%29.jpg/220px-Elsholtzia_ciliata_-_Crested_Late-Summer_Mint_at_Ha_Valley_during_LGFC_-_Bhutan_2019_%282%29.jpg)
Marzymięta grzebieniasta[4], elszolcja orzęsiona[5] (Elsholtzia ciliata (Thunb.) Hyl.) – gatunek rośliny z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Występuje w naturze na rozległych obszarach Azji Wschodniej i Południowej – od Japonii, Rosji i Mongolii na północy po Półwysep Indochiński, Indie[6] i Pakistan[7] na południu. Jako gatunek introdukowany rośnie w Europie i Ameryce Północnej[6]. W Polsce gatunek notowany jest od I połowy XIX wieku[8] i jest rozpowszechniony we wschodniej połowie kraju zanikając na zachód od Wisły, wschodniej Wielkopolski i opolskiego[9]. W XXI wieku określany jest jako gatunek zadomowiony (kenofit), ale ustępujący[8].
W Azji roślina wykorzystywana jest jako lecznicza[6]. Stosowana tam wszechstronnie do leczenia przeziębienia i kaszlu, jako lek przeciwzapalny i przeciwbólowy, przy bólach brzucha, wymiotach i biegunce, bólach głowy, gorączce, udarze słonecznym i in.[10] Jest to też roślina miododajna dostarczająca późnego pożytku (kwitnie w drugiej połowie lata), o wydajności tylko 30 kg/ha, ale chętnie oblatywana jest przez pszczoły[11]. Nasiona zawierają schnący olej, nadający się do wyrobu lakierów[11]. Młode liście są jadalne na surowo i gotowane, podobnie jako dodatek do aromatyzowania potraw wykorzystywane mogą być sproszkowane nasiona[12].
Morfologia
- Pokrój
- Roślina zielna o pędzie silnie rozgałęzionym, osiągającym zwykle od 30 do 50[6], rzadziej do 70[5]–80[7] cm wysokości. Pęd jest owłosiony, przy czym szczególnie w obrębie kwiatostanów i pod węzłami[5]. Łodyga koloru słomiastego, z czasem staje się czerwonobrązowa[6].
- Liście
- Ogonkowe (ogonek od 0,5 do 3,5 cm długości, wąsko oskrzydlony), o blaszce jajowatej do podługowato-jajowatej, o długości od 4 do 6 cm (rzadko do 9 cm[6]) i szerokości 2 do 3 cm[5]. U nasady blaszka zwężona, na wierzchołku zaostrzona, na brzegu karbowana[5][6].
- Kwiaty
- Skupione w gęste, jednostronne nibykłosy[5] o długości od 2 do 7 cm i średnicy ok. 1 cm[5][6]. W poszczególnych okółkach kwiaty liczne, wsparte jajowatymi, zaostrzonymi i orzęsionymi podsadkami o długości 4–7 mm i szerokości ok. 4 mm, barwy jasnozielonej lub fioletowej. Kwiaty krótsze od podsadek[5], wyrastają na szypułkach do 1,5 mm długości z kielichem długości 1,5 mm i koroną do 5 mm długości[6]. Kielich owłosiony, z trójkątnymi, zaostrzonymi ząbkami, z których dwa dolne są dłuższe, a trzy górne krótsze[5]. Korona dwuwargowa, liliowa, owłosiona od zewnątrz i szczeciniasta w gardzieli. Górna warga zaokrąglona i niepodzielona, dolna warga trójłatkowa, z łatką środkową większą od bocznych[5][6]. Pręciki cztery, wystające z rurki korony, przy czym dwa dolne są dłuższe od górnych[5]. Pylniki eliptyczne[5] fioletowoczarne[6], osadzone na nitkach poprzecznie[11].
- Owoce
- Rozłupki żółtobrązowe[6] do ciemnobrązowych[5], jajowate, o długości od 1 do 1,5 mm[5].
Biologia i ekologia
Roślina jednoroczna, silnie aromatyczna[5] o zapachu podobnym do mięty[11]. Siewki pojawiające się wiosną są wrażliwe na mróz[11]. Marzymięta kwitnie od lipca do września[5], czasem do października[6], owocuje od października do stycznia[6].
W naturalnym zasięgu rośnie w różnych siedliskach: na stokach wzgórz, na brzegach rzek, w lasach, także na siedliskach ruderalnych, na obszarach górskich sięgając do 3400 m n.p.m.[6] W Polsce zasiedla siedliska ruderalne i segetalne, rosnąc zarówno w uprawach polowych, jak i ogrodach. Na obszarach górskich sięga do ok. 700 m n.p.m.[5] Najlepiej rośnie na glebach próchnicznych[11].
Systematyka i taksonomia
- Synonimy taksonomiczne[3]
- Elsholtzia communis var. longipilosa Hand.-Mazz.
- Elsholtzia cristata Willd.
- Elsholtzia cyprianii var. longipilosa (Hand.-Mazz.) C.Y.Wu & S.C.Huang
- Elsholtzia formosana Hayata
- Elsholtzia interrupta Ohwi
- Elsholtzia patrinii (Lepech.) Garcke
- Elsholtzia pseudocristata H.Lév. & Vaniot
- Hyssopus bracteatus C.C.Gmel. ex Steud.
- Hyssopus ocymifolius Lam.
- Mentha baicalensis Georgi
- Mentha baikalensis Georgi
- Mentha cristata Buch.-Ham. ex D.Don
- Mentha ovata Cav.
- Mentha patrinii Lepech.
- Mentha perilloides Spreng.
- Perilla polystachya D.Don
- Sideritis ciliata Thunb.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-10-31] (ang.).
- ↑ a b Elsholtzia ciliata (Thunb.) Hyl.. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2020-10-31].
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q Krystyna Grodzińska: Elsholtzia Willd., Elszolcja (marzymięta). W: Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i Ziem Ościennych. T. XI. Warszawa, Kraków: PAN, PWN, 1967, s. 236-237.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Elsholtzia ciliata (Thunberg) Hylander. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2020-10-31].
- ↑ a b Elsholtzia ciliata (Thunb.) Hylander. [w:] Flora of Pakistan [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2020-10-31].
- ↑ a b Barbara Tokarska-Guzik i in.: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, 2012, s. 129. ISBN 978-83-62940-33-2.
- ↑ Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 209. ISBN 83-915161-1-3.
- ↑ Ai-Lin Liu, Simon M.Y. Lee, Yi-Tao Wang, Guan-Hua Du. Elsholtzia: review of traditional uses, chemistry and pharmacology. „Journal of Chinese Pharmaceutical Sciences”, 2007.
- ↑ a b c d e f Mieczysław Lipiński: Pożytki pszczele. Warszawa, Stróże: Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Wydawnictwo Sądecki Bartnik, 2010, s. 177. ISBN 978-83-09-99024-6.
- ↑ Elsholtzia ciliata - (Thunb.)Hyl.. [w:] Plants For A Future [on-line]. [dostęp 2020-10-31].
- SNL: kammynte
- BioLib: 41171
- EoL: 579598
- EUNIS: 175121
- Flora of China: 200019619
- Flora of North America: 200019619
- GBIF: 2927075
- identyfikator iNaturalist: 162273
- IPNI: 446627-1
- ITIS: 32493
- NCBI: 662901
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-66715
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:90101-2
- Tela Botanica: 37457
- identyfikator Tropicos: 17600059
- USDA PLANTS: ELCI
- CoL: 39CZ2