Mierzeja Helska
![]() | Zobacz też: Hel. |
![]() Zdjęcie satelitarne Mierzei Helskiej | |
![]() | |
Megaregion | |
---|---|
Prowincja | Niż Środkowoeuropejski |
Podprowincja | |
Makroregion | |
Mezoregion | Mierzeja Helska |
Zajmowane jednostki administracyjne | Polska |
![]() | Zobacz w indeksie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego hasło Hela |
![]() | Zobacz kolekcję cytatów na temat Mierzei Helskiej w Wikicytatach |
![]() | Zobacz hasło Mierzeja Helska w Wikisłowniku |
Mierzeja Helska, Półwysep Helski (313.52), (kaszb. Hélskô Sztremlëzna; niem. Halbinsel Hela), potocznie Hel – piaszczysta kosa[1] długości 35 kilometrów, utworzona przez prąd morski płynący na wschód wzdłuż polskiego brzegu, na znacznym obszarze zalesiona (zwłaszcza w końcowej części). W najwęższym miejscu (pomiędzy Jastarnią a Kuźnicą) ma szerokość około 175 m[2]. Cały półwysep stanowi odrębny mezoregion.
Na terenie mezoregionu znajdują się jedna gmina miejsko-wiejska: Jastarnia, jedna gmina miejska: Hel oraz wschód gminy Władysławowo.
Główną gałęzią gospodarki jest turystyka, ważną rolę pełni również rybołówstwo. Głównymi szlakami transportowymi są: droga wojewódzka nr 216 oraz linia kolejowa nr 213.
Ze względu na strategiczne znaczenie obszar mierzei, szczególnie miasto Hel, był ufortyfikowany od lat 20. do 50. XX wieku.
Granice
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/Wladyslawowo-hel.jpg/220px-Wladyslawowo-hel.jpg)
Mezoregion Mierzeja Helska zajmuje obszar mierzei. Graniczy z mezoregionem Pobrzeże Kaszubskie w okolicy Władysławowa, prócz tego jedynie z Morzem Bałtyckim.
Mezoregion leży w całości na terenie powiatu puckiego.
Wcześniej, na przykład w systemie Pietkiewicza, do Pobrzeża Kaszubskiego włączano również części Pobrzeża Słowińskiego i Wysoczyzny Żarnowieckiej, a także Mierzeję Helską i Mierzeję Wiślaną[3], które to w systemie regionalizacji Kondrackiego są osobnymi mezoregionami.
Budowa geologiczna
Mierzeja jest zbudowana głównie z osadów holoceńskich, których miąższość wynosi do 100 metrów. Osady te znajdują się bezpośrednio na skałach, pochodzących z kredy. Osady holoceńskie związane są z akumulacją morską. Są to głównie piaski i mułowce, rzadziej żwiry. W okolicach Juraty zostały znalezione namuły rzeczne, deponowane na pograniczu okresów borealnego i atlantyckiego. Lokalnie występują soczewki torfu lub marglu[4].
Budowa geologiczna mierzei powoduje, że jej wybrzeże ma niekorzystne warunki do wznoszenia budowli morskich[5].
Można się spotkać z tezą, jakoby półwysep powstał w XVII wieku, gdy połączone zostały ostatecznie znajdujące się w tym miejscu wysepki[6]. Jest ona najprawdopodobniej fałszywa; błąd może wynikać z faktu, że na jednej z XVII-wiecznych map – często kopiowanej – oznaczono będące dziełem człowieka fosy[7].
Rzeźba terenu i sieć wodna
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Beach_in_Hel.jpg/220px-Beach_in_Hel.jpg)
Mierzeja Helska jest piaszczystym półwyspem[4].
Na obszarze tym nie ma powierzchniowej sieci hydrograficznej, nie licząc lokalnych podmokłości okresowych[8]. Pod warstwą osadów znajduje się warstwa wodonośna[4].
Okresowo zachodnia część mierzei jest zalewana od strony otwartego morza przez spiętrzenia sztormowe (będące zjawiskiem naturalnym)[9].
Klimat
Mierzeja znajduje się w obszarze dużego oddziaływania Morza Bałtyckiego[10]. Klimat cechują łagodna zima i niezbyt upalne lato. Charakterystyczną cechą występującego na mierzei klimatu morskiego są jesienie cieplejsze od wiosen[11]. Okres wegetacyjny trwa ok. 200–210 dni[12].
Największe opady występują w miesiącach letnich[13]. Mimo że są one niewielkie (około 600 mm rocznie), parowanie morza i zatoki sprawia, że wilgotność powietrza i gleby jest względnie duża[14]. Znaczne parowanie powoduje, że przy bezwietrznej pogodzie często tworzą się mgły przyziemne[13]. Obszar ten leży w strefie okresowych niedoborów wody dla rolnictwa[15].
Do istotnych cech należą również silne wiatry sztormowe[14], których prędkość dochodzi do 27 m/s[10], przeważnie zachodnie[14] oraz zmienność pogody[16] spowodowana brakiem barier orograficznych.
Przyroda
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c6/Kuznice_plaza.jpg/220px-Kuznice_plaza.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Honckenya_peploides_kz2.jpg/220px-Honckenya_peploides_kz2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Zatoka_Pucka_mapa_mini.png/220px-Zatoka_Pucka_mapa_mini.png)
Flora
Warunki klimatyczne oraz glebowe powodują, że na terenie mierzei wykształciła się roślinność charakterystyczna dla wybrzeża. W podziale geobotanicznym roślinność ta jest zaliczona do „Krainy Wybrzeża”[14].
Roślinność Mierzei Helskiej występuje w charakterystycznych pasmach. Podstawową roślinnością plaży są honkenia piaskowa[17] oraz rukwiel nadmorska[18], powodująca między innymi hamowanie ruchu wydm[17]. Oprócz tego występują inne słonorośla związane z siedliskami plażowymi, na przykład solanka kolczysta[19].
Na wydmie białej dominują luźno rosnące trawy. Typowymi trawami polskiego wybrzeża są piaskownica zwyczajna oraz wydmuchrzyca piaskowa[20]. Oprócz traw rzadko występują lepiężnik oraz groszek nadmorski[21] a także bylica polna, która rośnie również poza strefą nadmorską[22].
Na wydmie szarej, oprócz roślin występujących na wydmie białej, pojawia się wiele zielenic, sinic oraz turzyca piaskowa[23], szczotlicha siwa, kocanki piaskowe[24]. Zwiewanie obumierających roślin sprawia, że na wydmach tych tworzy się niewielka warstwa próchnicy[22].
Naturalną roślinnością centralnej części mierzei jest bór sosnowy. Sosna zwyczajna bardzo dobrze radzi sobie w trudnych warunkach. Sosna jest rośliną pionierską na wydmie szarej. W wyniku działalności wiatru sosny rosnące na wydmach są mocno zdeformowane, korony oraz pnie są niesymetryczne[25]. W borach sosnowych rosną także jałowiec pospolity i wierzba piaskowa[26]. W runie boru sosnowego występują wrzos zwyczajny[27], bażyna czarna oraz borówka brusznica[28].
Fauna
Na terenie Mierzei Helskiej wiosną i jesienią jest dużo ptactwa wędrownego[29]. W związku z tym między miejscowościami Chałupy i Kuźnica mieści się Terenowa Stacja Obrączkowania Ptaków Hel, działająca w ramach Akcji Bałtyckiej.
Ochrona przyrody
Mierzeja jest zaliczana do obszarów zagrożenia ekologicznego[30].
Od 1978 roku cała mierzeja znajduje się na terenie Nadmorskiego Parku Krajobrazowego[31]. 5 grudnia 2006 został utworzony rezerwat przyrody Helskie Wydmy[32].
Kultura ludowa
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Kutry_podczas_pielgrzymki_rybackiej_do_Pucka.jpg/220px-Kutry_podczas_pielgrzymki_rybackiej_do_Pucka.jpg)
Teren Mierzei Helskiej jest zamieszkiwany w dużej mierze przez Kaszubów. Obszar ten silnie kultywuje tradycje kaszubskie.
Morska Pielgrzymka Rybacka
Co roku 29 czerwca, z okazji uroczystości patrona rybaków – świętego Piotra Apostoła, odbywa się morska pielgrzymka kutrami z Mierzei Helskiej do puckiej fary. Podczas pielgrzymki kutry są odświętnie przystrojone. Płyną nimi załogi z rodzinami. Pielgrzymka oprócz ludzi morza przyciąga turystów[33].
Literatura
Na Mierzei Helskiej nie działało wielu kaszubskich pisarzy[34], jednak w tym regionie toczy się akcja wielu utworów kaszubskich.
Boże męki
Charakterystycznym elementem krajobrazu kulturowego na Kaszubach są krzyże i kapliczki przydrożne[35]. Na mierzei, w przeciwieństwie do pozostałej części regionu, znajdują się – z dwoma wyjątkami – tylko krzyże metalowe. Obiekty te poświęcone są przeważnie rybakom, którzy zaginęli na morzu, lub ludziom żyjącym z morza[36].
Zarys historii regionu
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Jastarnia_-_Chata_rybacka.jpg/220px-Jastarnia_-_Chata_rybacka.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/Kapitulacja_Helu002.jpg/220px-Kapitulacja_Helu002.jpg)
Mierzeja była zamieszkana już w mezolicie. Z tego okresu znaleziono ślady po prymitywnym przemyśle[37].
W XVII wieku na tym terenie znajdowało się 5 wsi[38]. Wówczas tereny te znajdowały się w Polsce. W 1772 w wyniku pierwszego rozbioru część mierzei (od obecnego Władysławowa po Jastarnię) znalazła się w Prusach. Reszta, Hel oraz Bór (część Jastarni), pozostała w granicach Polski aż do drugiego rozbioru, a w latach 1807–1815 wchodziła w skład napoleońskiego Wolnego Miasta Gdańska.
W 1904 roku rozpoczął się rozwój turystyki we wsi Hel[38]. W 1920 Mierzeja Helska ponownie znalazła się w Polsce. Krótka linia brzegowa oraz rozwój kolei sprawiły, że nastąpił szybki rozwój turystyki. W 1930 ze względu na strategiczne znaczenie mierzei wybudowano umocnienia na Helu[38]. W tym samym czasie rozpoczęto budowę portu wojennego w Helu, który stał się główną bazą polskiej marynarki wojennej[39].
Od 1 września 1939 do 2 października 1939 trwała bitwa o Hel. W latach 1944–1945 mierzeja była intensywnie fortyfikowana przez armię niemiecką[39]. W 1945 mierzeja ponownie znalazła się w Polsce, tym razem w województwie gdańskim. W latach 1949–1951 wprowadzono bardzo restrykcyjne przepisy dotyczące działalności cywilnej na Helu[39].
30 czerwca 1963 roku prawa miejskie otrzymał Hel[40], a 1 stycznia 1973 – Jastarnia[41].
1 stycznia 1975 w wyniku reformy administracyjnej mierzeja weszła w skład województwa gdańskiego (małego).
5 stycznia 1978 utworzono Nadmorski Park Krajobrazowy, w którego skład weszło wybrzeże Zatoki Puckiej wraz z całą mierzeją[31].
1 stycznia 1999 mierzeja weszła w skład województwa pomorskiego ze stolicą w Gdańsku oraz powiatu puckiego.
5 grudnia 2006 został utworzony rezerwat przyrody Helskie Wydmy[32].
Mieszkańcy, gospodarka, komunikacja
Mieszkańcy i urbanizacja
W XVII wieku na mierzei znajdowało się 5 wsi. Cztery były zaludnione przez ludność polsko- lub kaszubskojęzyczną, natomiast Hel przez niemieckojęzyczną. Wszystkie były lokowane na wybrzeżu zachodnim (nad Zatoką Pucką). W latach 1921–1932 powstała wieś letniskowa Jurata. We wsiach polskich zabudowa była luźna, natomiast w Helu uporządkowana wzdłuż głównej ulicy. Podobne różnice były widoczne w zabudowie. Domy w Helu były zwrócone szczytem do ulicy i przypominały zabudowę saksońską, natomiast w pozostałych wsiach domy były ustawione spadem do ulicy, przypominając zabudowę słowińską. Z tych czasów pozostały tylko zabudowa ulicy Wiejskiej w Helu oraz jeden budynek w Jastarni przy ulicy Rynkowej 10[38].
Na terenie mierzei znajduje się od lat 90. XX wieku rezydencja wypoczynkowa prezydenta RP[42].
Gospodarka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Plaza_Jastarnia.jpg/220px-Plaza_Jastarnia.jpg)
Początkowo głównym zajęciem mieszkańców było rybołówstwo. W 1904 roku na Helu zaczęła się rozwijać turystyka. Wówczas turyści przybywali do wsi statkiem parowym z Gdańska i Sopotu[38]. Rozwój turystyki nasilił się po odzyskaniu przez Polskę niepodległości i ustaleniu granic na Pomorzu. Dużą rolę w zmianach gospodarczych odegrała linia kolejowa otwarta w 1922[43]. Utworzenie Rejonu Umocnionego Hel w 1930 roku spowodowało przyhamowanie rozwoju ruchu turystycznego[38].
W latach 70. XX wieku Mierzeja Helska była zaliczana do Gdańskiego Okręgu Przemysłowego[44]. W podziale z początku XXI wieku teren ten został wyłączony z granic tego okręgu[45].
Od początku XXI wieku Mierzeja Helska jest bardzo intensywnie wykorzystywana turystycznie. Wszystkie leżące na niej miejscowości są zaliczane do najważniejszych ośrodków turystycznych w Polsce[46].
Transport
Transport morski
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Port_jastarnia.jpg/220px-Port_jastarnia.jpg)
Na terenie Mierzei Helskiej znajdują się dwa niewielkie porty rybackie w Jastarni i Helu[47] oraz port wojenny Hel. W latach 2004–2009 przeładunek w portach na mierzei, podobnie jak w pozostałych polskich portach rybackich, malał, jednakże dynamika spadku była mniejsza niż w pozostałych. W porcie helskim rozwija się działalność rekreacyjna[48]. Do portów na Zatoce Puckiej przypływają również tramwaje wodne z Trójmiasta[49]. Silne wiatry utrudniają kierowanie statkami po stronie otwartego morza[10].
Transport kolejowy
Zobacz też: Transport kolejowy w powiecie puckim.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/Bahnhof_Hel1.jpg/220px-Bahnhof_Hel1.jpg)
Na terenie mezoregionu znajduje się jedna linia kolejowa nr 213. Linia powstała w latach 1921–1922 i przyczyniła się do znacznych zmian w gospodarce miejscowości położonych na mierzei. Wcześniej dominowało rybołówstwo, a po wybudowaniu linii zaczęła dominować turystyka[43].
Linią 213 kursują pociągi osobowe w relacji Gdynia – Hel. W ostatnich latach w okresie letnim do Helu była przedłużana trasa pociągu osobowego „Tur” relacji Gdynia – Chojnice, prowadzonego przez całą swoją trasę lokomotywą spalinową[50].
Ze względu na duży ruch turystyczny występujący w sezonie letnim, na linii obowiązywały zawsze co najmniej dwie wersje rocznego rozkładu jazdy (letnia oraz zimowa). Od 2005 do obsługi połączeń lokalnych pomiędzy Gdynią a Helem zaczęto stosować szynobusy i spalinowe zespoły trakcyjne[51]. W sezonie letnim z powodu wzmożonego ruchu przewozy są obsługiwane składami klasycznymi z wagonami piętrowymi. SZT łączy się wówczas w dłuższe składy, często z wagonem doczepnym w środku[51].
Pociągi dalekobieżne kursują linią kolejową nr 213 tylko w czasie wakacji letnich. W okresie tym na linii kursują zarówno pociągi pospieszne (TLK), jak i ekspresowe. Pociągi te ze względu na brak elektryfikacji są prowadzone lokomotywami spalinowymi[52].
Brak przemysłu sprawia, że ruch towarowy ma marginalne znaczenie[53][54].
Na mierzei działa Wojskowa Kolejka Wąskotorowa na Helu, funkcjonująca w ramach Muzeum Obrony Wybrzeża[55]. Jest to jedyna kolejka wojskowa w Polsce, która została odtajniona i z której częściowo mogą korzystać cywile. Kolejka była zarządzana przez Komendę Portu Wojennego w Helu[56].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e6/Droga_wojew%C3%B3dzka_%28Poland%29_216.jpg/220px-Droga_wojew%C3%B3dzka_%28Poland%29_216.jpg)
Transport drogowy
Główną drogą przechodzącą przez mierzeję jest droga wojewódzka nr 216. Kursują nią autobusy linii 669 (dawna 666) Karwia – Hel, obsługiwane przez PKS Gdynia[57][58] oraz prywatne busy.
Przypisy
- ↑ Klimaszewski, 1978: Geomorfologia. PWN, Warszawa, s. 910
- ↑ Pomiar (mapa 1:24 000) [online], pl.mapy.cz [dostęp 2024-01-22] .
- ↑ Bolesław Augustowski: Środowisko Geograficzne województwa gdańskiego w zarysie. Gdańsk: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Gdańsku, 1969, s. 27.
- ↑ a b c Andrzej Sadurski, Joanna Borawska, Tomasz Burczyk. Warunki hydrologiczne i hydrochemiczne Mierzei Helskiej. „Kwartalnik Geologiczny”. t. 31, nr 4. s. 767–782.
- ↑ Leszek Józef Kaszubowski, Ryszard Coufal: Wstępny podział geologiczno-inżynierski dna polskiej części Morza Bałtyckiego. s. 12–13.
- ↑ TomaszT. Ulanowski TomaszT., Wielka wojna polsko-bałtycka [online], wyborcza.pl, 5 września 2013 [dostęp 2018-01-14] .
- ↑ Olga Orzyłowska-Śliwińska. Tajemnice Półwyspu Helskiego. „Wiedza i Życie”. 2021 (7), s. 35. POLITYKA Sp. z o.o. SKA. ISSN 0137-8929.
- ↑ Roman Cieśliński. Typy krajobrazów na wybrzeżu województwa pomorskiego i ich geneza. „Krajobrazy rekreacyjne – kształtowanie, wykorzystanie, transformacja. Problemy Ekologii Krajobrazu”. XVII. s. 87–95.
- ↑ Radosław Wróblewski. Zmiany zachodniej części Półwyspu Helskiego. „Landform Analysis”. 9. s. 226 i 227.
- ↑ a b c Ludynia 1974 ↓, s. 22.
- ↑ Ludynia 1974 ↓, s. 23.
- ↑ Irena Fierla (red.): Geografia Gospodarcza Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 2004, s. 158.
- ↑ a b Ludynia 1974 ↓, s. 24.
- ↑ a b c d Wojterski 1957 ↓, s. 13.
- ↑ Irena Fierla (red.): Geografia Gospodarcza Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 2004, s. 160.
- ↑ Ludynia 1974 ↓, s. 21.
- ↑ a b Wojterski 1957 ↓, s. 31.
- ↑ Wojterski 1957 ↓, s. 33.
- ↑ Wojterski 1957 ↓, s. 35.
- ↑ Wojterski 1957 ↓, s. 36.
- ↑ Wojterski 1957 ↓, s. 38.
- ↑ a b Wojterski 1957 ↓, s. 41.
- ↑ Wojterski 1957 ↓, s. 41–42.
- ↑ Wojterski 1957 ↓, s. 44–45.
- ↑ Wojterski 1957 ↓, s. 51–52.
- ↑ Wojterski 1957 ↓, s. 53.
- ↑ Wojterski 1957 ↓, s. 56.
- ↑ Wojterski 1957 ↓, s. 57.
- ↑ Ludynia 1974 ↓, s. 32.
- ↑ Irena Fierla (red.): Geografia Gospodarcza Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 2004, s. 323.
- ↑ a b Uchwała Nr IX/49/78 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku z dnia 5 stycznia 1978 r. (Dz. U. WRN w Gdańsku z 1978 r. Nr 1 poz. 3)
- ↑ a b Rozporządzenie nr 91/06 Wojewody Pomorskiego z dnia 5 grudnia 2006 r. w sprawie uznania za rezerwat przyrody „Helskie Wydmy”. [dostęp 2013-08-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-27)].
- ↑ Najpiękniejsze Sanktuaria. Warszawa: axel springer, 2007, s. 38–43. ISBN 978-83-7558-092-1.
- ↑ Pomorze Gdańskie tom Literatura i Język. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1967, s. 7–44.
- ↑ Józef Borzyszkowski, Alfons Klejna: Boże męki krzyże i kapliczki przydrożne na Kaszubach. Gdańsk – Pelplin: Instytut Kaszubski, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej, 2004, s. 9. ISBN 83-89079-20-8.
- ↑ Józef Borzyszkowski, Alfons Klejna: Boże męki krzyże i kapliczki przydrożne na Kaszubach. Gdańsk – Pelplin: Instytut Kaszubski, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej, 2004, s. 383–393. ISBN 83-89079-20-8.
- ↑ Pomorze Gdańskie tom Szkice polityczno-gospodarcze. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1965, s. 37.
- ↑ a b c d e f KrzysztofK. Szarejko KrzysztofK., Jakość przestrzeni regionalnej polskiego pasa nadmorskiego, [w:] Europa – Region – Turystyka: Specyfika przestrzeni regionalnej – jej ochrona, zachowanie i rozwój: Międzynarodowa Konferencja Naukowa, 2005, s. 172–181, ISBN 83-88771-59-0 .
- ↑ a b c Zbigniew Wojciechowski. Obiekty militarne Półwyspu Helskiego w latach 1920–2006. „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej”. 51 nr 4, s. 247–271, 2005. ISSN 0860-889X.
- ↑ Dz.U. z 1963 r. nr 23, poz. 132
- ↑ Dz.U. z 1972 r. nr 50, poz. 327
- ↑ Rezydencja Prezydenta RP na Mierzei Helskiej. prezydent.pl. [dostęp 2016-04-20].
- ↑ a b Jerzy Pawłowski. Kolej helska. „Świat Kolei”. 4/1997, s. 16–17. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962.
- ↑ Irena Fierla: Geografia Przemysłu Polski. Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 1973, s. 172.
- ↑ Irena Fierla (red.): Geografia Gospodarcza Polski. Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 2004, s. 143.
- ↑ Irena Fierla (red.): Geografia Gospodarcza Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 2004, s. 295.
- ↑ Irena Fierla (red.): Geografia Gospodarcza Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 2004, s. 274.
- ↑ Piotr Nowaczyk, Jolanta Zieziula. Zmiana profilu działalności małych portów morskich w Polsce a procesy dostosowawcze w zakresie infrastruktury. „Zeszyty naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego”. 15/2011, s. 243–259. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński.
- ↑ Emilia Kuciaba. Wykorzystanie żeglugi śródlądowej w obsłudze potrzeb pasażerskich. „Zeszyty naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego”. 16/2012, s. 89–100. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński.
- ↑ Filip Brzeziński. SP32 w Chojnicach. „Świat Kolei”. 6/2010, s. 4. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962.
- ↑ a b Ryszard Stankiewicz. Nowy tabor na trasie Gdynia Gł. – Hel. „Koleje Małe i Duże”. 1/2007, s. 4. Katowice: APLAND. ISSN 1641-117X.
- ↑ Szymon Suliński. Wakacyjne pociągi. „Koleje Małe i Duże”. 2/2006, s. 14–15. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962.
- ↑ Irena Fierla: Geografia Przemysłu Polski. Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 1973, s. 195.
- ↑ Oficjalna Strona Internetowa Miasta Helu:. gohel.pl. [dostęp 2013-08-03].
- ↑ Wojskowa Kolejka Wąskotorowa. [dostęp 2015-02-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-02-12)].
- ↑ Paweł Korcz: Atlas wąskotorówek. Poznań: Poznański Klub Modelarzy, 2006, s. 129. ISBN 83-920757-3-0.
- ↑ Mikołaj Kobryński: 666 już nie pojedzie na Hel. transport-publiczny.pl, 2023-06-14. [dostęp 2023-07-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-07-23)]. (pol.).
- ↑ Linia 666 do Helu wzbudza kontrowersje. trojmiasto.pl, 2018-07-26. [dostęp 2020-05-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-07-23)]. (pol.).
Bibliografia
- Władysław Ludynia: Wybrzeże Gdańskie. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1974.
- Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957.
- Hela, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 51 .
- p
- d
- e
- p
- d
- e
Mielizny | |
---|---|
Głębie | |
Formy stałego lądu |
|
Przekopy |
- SNL: Hel_-_halvøy_i_Polen