Moskal (etnonim)
![]() | Ten artykuł dotyczy etnonimu – nazwy narodowości. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa. |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/Mazurek_D%C4%85browskiego_manuscript.jpg/185px-Mazurek_D%C4%85browskiego_manuscript.jpg)
Moskal (biał. маскаль, ros., ukr. москаль i he. מוסקל) – dawny, historyczny (od 2. połowy XVII wieku[1] do II wojny światowej) etnonim Rosjanina w języku polskim. Współcześnie uznawany za archaiczny[2], pejoratywny, lub pogardliwy[3]. W Rosji słowo „moskal” jest uważane za przezwisko, pogardliwe lub szowinistyczne określenie Rosjanina[4][5][6].
Etymologia
Słowo pochodzenia polskiego, w językach białoruskim, rosyjskim, ukraińskim i hebrajskim (u Żydów polskich i ukraińskich) występuje jako pejoratywny polonizm i archaizm. W innych językach nazwa przywoływana sporadycznie. Aleksander Brückner wywodzi nazwę „Moskal” bezpośrednio od „Moskwy”, choć zauważa zbieżności z terminologią kulinarną[7]. Początkowo wyłącznie polska nazwa osobowa (od 1388)[8]. W gwarze podhalańskiej oznacza „placek owsiany”[9], a w dawnej polszczyźnie „placuszek pieczony z zakwaszonego ciasta” skąd nazwa „Moskal” według Andrzeja Bańkowskiego może pochodzić, a podobieństwo z „Moskwą” byłoby tu przypadkowe: Ważne dla objaśnienia nazwy Moskal 'mieszkaniec Wielkiego Księstwa Moskiewskiego’, osobliwego morfologicznie (od Moskwa spodziewane Moskwin, jak Litwin od Litwa); w grę wchodzi skojarzenie notorycznego „blinojada” ze stp. nazwą blina, przypadkiem podobną do nazwy etnicznej Moskwa. Słowo być może pokrewne z „moskiewem” i „moskierzem”. Początkowo stosowana w kontekście kulinarnym jako nazwa placka (po raz pierwszy notowana w tym znaczeniu w 1534), następnie osoby dużo jedzącej („blinojada”, „żarłoka”)[10][11], żołnierza moskiewskiego i mieszkańca Moskwy (przypuszczalnie od 1569)[12][13], a jako określenie Rosjan pojawia się w 1661 r.[1] i była w użyciu powszechnym do II wojny światowej.
Historyczne użycie nazwy w języku polskim
A jeśli czasem i Moskal się zjawił,
Tyle nam tylko pamiątki zostawił,
Że był w błyszczącym i pięknym mundurze,
Bo węża tylko znaliśmy po skórze...
Słowo w języku staropolskim występuje przed 1661 pod postacią polskich nazw miejscowych i nazwisk, m.in. nazwa Moskole, notowana w 1388[10] (w ziemi łęczyckiej, dziś Moskule i Moskuliki), nazwisko Moskal de Strogoborzicz notowana w Małopolsce w 1389[8]. Na początku lat 90. XX wieku w Polsce nazwisko „Moskal” nosiły 5876 osoby[14].
Obecnie Moskale to nazwa osady[15] w Polsce położonej w województwie podkarpackim, w powiecie stalowowolskim oraz osiedla i przystanku kolejowego w Nisku[16][17]. Ostatnia nazwa miejscowości pochodzi od osadników, sprowadzonych tam w XVI wieku[18].
XVI-XVIII wiek
Co najmniej od XVI wieku stosowana w kontekście kulinarnym jako nazwa placka (po raz pierwszy notowana w tym znaczeniu w 1534)[10]. W Słowniku polszczyzny XVI wieku „Moskal” to mieszkaniec Moskwy i żołnierz moskiewski a jako nazwa pospolita placek upieczony z mąki[12]. Po raz pierwszy w kontekście wojsk rosyjskich wymieniona przypuszczalnie w 1569 roku[13] Zgodnie ze Słownikiem języka polskiego XVII i XVIII wieku nazwa „Moskal” oznaczała „Rosjanina”, a najwcześniejsze poświadczone użycie tej nazwy w kontekście Rosjan pochodzi z 1661 roku[1] Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska są literackim dowodem na stosowanie określenia Moskal na oznaczenie Rosjanina w połowie XVII wieku (zapis z 1660)[19].
W 1797 w Pieśni Legionów Polskich we Włoszech (Mazurek Dąbrowskiego) – współczesnym hymnie narodowym Polski – Józef Wybicki pisał:
- Niemiec, Moskal nie osiędzie,
- gdy jąwszy pałasza,
- hasłem wszystkich zgoda będzie
- i ojczyzna nasza.
Jan Kiliński w Pamiętnikach, spisanych po powrocie z niewoli rosyjskiej (1798), w całym tekście używa nazwy Moskal, Moskale[20].
XIX wiek
Samuel Linde w Słowniku języka polskiego (t.2.) pisze w 1809: Moskal, Moskwicin, der Moskowiter Russe, Rossyanin(…)Narodom pod panowanie Rossyiskiem zostającymi dają ogólne nazwisko Moskalów[21].
Poeta powstania listopadowego Rajnold Suchodolski (poległy w powstaniu) w Polonezie Kościuszki (1831) napisał:
- Kto powiedział, że Moskale
- Są to bracia dla Lechitów,
- Temu pierwszy w łeb wypalę
- Przed kościołem Karmelitów[22].
Wincenty Pol w napisanych po bitwie pod Stoczkiem (14 lutego 1831) słowach Mazura Dwernickiego napisał:
- Grzmią pod Stoczkiem armaty,
- Błyszczą białe rabaty,
- A Dwernicki na przedzie
- Na Moskala sam jedzie.
- „Hej, za lance, chłopacy,
- Czego będziem tu stali,
- Tam się biją rodacy,
- A my będziem słuchali?
- Chodźwa trzepać Moskala,
- Bo dziś Polska powstała.
- Niech nam Polski nie kala –
- Hej, zabierzwa mu działa”.[23][24]
Określenie „Moskal” pojawia się w popowstaniowej twórczości Adama Mickiewicza, m.in. Dziadach cz. III i Liście do przyjaciół Moskali (1832), Reducie Ordona (1832)[25], Panu Tadeuszu (1834). W trzeciej części Dziadów Mickiewicz używa również nazwy „Moskwicini”[26]. W 11 księdze Pana Tadeusza Mickiewicz posługuje się nazwą „Russowie”[27], a bohaterowie rosyjscy Pana Tadeusza sami nazywają siebie „Ruskie”[28]. Maurycy Mochnacki w pracy Powstanie narodu polskiego w roku 1830 i 1831 (pierwodruk – Paryż 1834), stosuje konsekwentnie określenie Moskal, Moskale[29]. Aleksander Fredro, Trzy po trzy (1844-46): Bali się Austryacy Francuzów, ale zdaje mi się, że nie tyle, ile się teraz Moskali boją[30].
Juliusz Słowacki w Beniowskim (1841) Pieśń IV:
- Moskal i diabeł, że się tak kłócicie
- I zostawiacie Bar Moskali pastwą;
- A choć szlachetne imiona nosicie,
- Jest z was ohyda boska i plugastwo.(…)
- Zwłaszcza jeżeli Moskal na granicy
- Nie czyha na twój sekret, o Polaku[31]
i konsekwentnie w całej swojej twórczości[32] [33].
Zygmunt Krasiński – Psalmy przyszłości – Psalm miłości (1845)
- Kto chce iskier z czarta kuźni,
- By przepalić czarta moc,
- Ten świat w gorszą wpycha noc,
- Ten mądrości wiecznej bluźni.
- Choćby nie był Moskal rodem
- Ten Moskalem stał się z ducha
- Ten mongolskich natchnień słucha
- Moskwa-piekło mu narodem [34]
i konsekwentnie w całej twórczości i korespondencji prywatnej[35].
Cyprian Kamil Norwid (przed 1883):
- Jeśli mi Polska ma być anarchiczną,
- Lub socjalizmu rozwinąć pytanie,
- To już ja wolę tę panslawistyczną,
- Co pod Moskalem na wieki zostanie![36]
i również konsekwentnie w całej swojej twórczości[37].
W okresie przed powstaniem styczniowym określenie Moskal pojawia się w Odezwie Komitetu Centralnego Narodowego (1862)[38], następnie w dokumentach Rządu Narodowego w czasie powstania styczniowego[39][40], dokumentach[41], pamiętnikach i pracach historycznych uczestników powstania[42][43][44], pieśniach powstańczych[45][46][47][48][49][50].
Stefan Żeromski w nieprzeznaczonych do druku, ściśle prywatnych Dziennikach z lat 1882-1891 używa słowa Moskal w znaczeniu Rosjanina w całym zapisie dziennika[51][52][53]:
Nie będziemy u Moskali szukać odbudowania Polski [...]. Bawcie się, dzieci, marzcie o niedoli robotników całego świata, łączcie się z Moskalami i moskalcie się sami. Nie będziemy was ścigać nawet uśmiechem wzgardy. Jesteście – naiwni.[54]
XX wiek
Maria Konopnicka powszechnie stosuje określenie Moskal w „Śpiewniku historycznym” (1904)[55][56][57]. W 1902 Jan Karłowicz, Adam Kryński i Władysław Niedźwiedzki w Słowniku języka polskiego (tom II wydany w Warszawie w 1902 pod rządami carskiej cenzury) nie uwzględnili nazwy „Moskal” jako określenia Rosjanina, podając za to wszystkie inne polskie znaczenia tej nazwy („gatunek pigułki”, „żarłok”, „placek”, „wędzona rybka”)[58]. Analogicznie w Słowniku gwar polskich Jana Karłowicza „moskal” był to ponadto „żołnierz” (służył jesce w polskich moskalach = w wojsku polskiem)[59]. Stanisław Wyspiański w dramacie Noc listopadowa (1904)[60][61] i w Weselu (1901)[62] stosuje Moskala jako jedyne określenie Rosjan.
Józef Piłsudski – Jak stałem się socjalistą (1903)
Wszystkie zaś marzenia moje koncentrowały się wówczas koło powstania i walki orężnej z moskalami, których z całej duszy nienawidziłem, uważając każdego z nich za łajdaka i złodzieja. To ostatnie zresztą było zupełnie usprawiedliwionym. W owym czasie Rosja wylała na Litwę szumowiny swoje, najpodlejsze elementy, jakie posiadała, a opowiadania o łajdactwach i barbarzyństwie tej hordy Murawiewa były na ustach wszystkich.[63]
Roman Dmowski – w prywatnej korespondencji (1906):
Doprawdy piekłem jest Królestwo. Cały ten syfilis polityczny, którym nas zarażali Moskale przez lat czterdzieści, wysypał się obecnie i nie wiadomo, kiedy się to skończy[64]
Ignacy Daszyński – odezwa: Do robotników w Królestwie Polskim!, 22 sierpnia 1914
Obłudne, śmiech w całym cywilizowanym świecie wzbudzające odezwy uciekających komend rosyjskich pokazują tylko, że Moskale boją się siły polskiej, zechcą siłę polską uśpić i oszukać, obiecując gruszki na wierzbie tym samym Polakom, których gnębili i więzili, którym odmawiali praw ludzkich i obywatelskich, których trzymali w niewoli przez całe stulecie!…[65]
Kadrówka – pieśń Pierwszej Kompanii Kadrowej, potem Legionów Polskich (sierpień 1914)
- Raduje się serce, raduje się dusza,
- Gdy pierwsza kadrowa na Moskala rusza.
- Oj da, oj da dana, kompanio kochana,
- Nie masz to jak pierwsza, nie!
(…)
- Kiedy Moskal zdrajca drogę nam zastąpi,
- To kul z manlichera nikt mu nie poskąpi.
(…)
- Kiedy pobijemy po drodze Moskali
- Ładne warszawianki będziem całowali
- Oj da, oj da dana...[66]
Maria Dąbrowska stosuje określenie Moskal w czterotomowej powieści Noce i dnie (1931-1934) jako jedyne określenie Rosjanina:
Mamy dziecko oddawać w ręce Moskali? I to jeszcze dziewczynkę, która nie potrzebuje ani ulg w wojsku, ani nic[67]
W Dziennikach pisanych w latach 1914-1965 Dąbrowska stosuje konsekwentnie określenie Moskal od roku 1914 po koniec lat 50. XX wieku[68][69][70][71][72][73]:
6.VIII.1944 (…) Dobre wiadomości ze Śródmieścia. My jesteśmy na najgorszym odcinku. Wszyscy komentują łajdacką postawę Moskali – którzy umyślnie zatrzymali swoje wejście do W-wy, aby Niemcy mogli nas grzebać[74]
czy
6.XI.1948 (…) Od Niemców groziła Polsce zagłada biologiczna, od Moskali stokroć straszniejsza – duchowa i moralna[75].
W okresie PRL, słowo Moskal w znaczeniu Rosjanina było eliminowane z druku przez funkcjonariuszy Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk – komunistycznej cenzury[76].
Jan Lechoń użył etnonimu Moskal między innymi w wierszu Rejtan (tom Aria z kurantem, Nowy Jork 1945):
- Kiedy wszystko struchlało z obawy Moskali,
- On na progu się sali jako kłoda wali
- Z tą jedną myślą w głowie: "Ja wszystko ocalam",
- Rozdziera swoje szaty, krzycząc "Nie pozwalam!".
- Sto ramion niezlękłego uchwyciło męża,
- I oszalał i umarł. Lecz to on zwycięża.
Wiersz był zakazany przez cenzurę PRL do 1989.
Słownik języka polskiego (10 tomów, 1958–1969) pod redakcją Witolda Doroszewskiego stwierdza, że „Moskal” to określenie „z odcieniem niechęci o Rosjaninie” oraz w gwarze podhalańskiej nazwa placka owsianego[9].
Podczas Poznańskiego Czerwca 28-30 czerwca 1956 hasło Precz z Moskalami było jednym ze wznoszonych przez demonstrantów[77].
Po upadku PRL, Wiktor Woroszylski nadał antologii swych przekładów z poezji rosyjskiej, tworzonej do ostatnich dni życia (1996), tytuł – Moi Moskale[78][79]. Antologia została wydana w roku 2006.
XXI wiek
Według Przemysława Wiatrowskiego „Moskal” to struktura językowa wynikająca z „emocjonalizmu uzewnętrzniającego negatywny stosunek nadawców do Rosjan”[80]. Według Michała Friedricha współcześnie kojarzony bywa z tzw. rusofobią[81]. Zgodnie ze współczesnym Słownikiem PWN „Moskal” to określenie „pogardliwe”, w dalszej kolejności „dawne” Rosjanina.
Moskal w języku rosyjskim, ukraińskim i białoruskim
Nazwa współcześnie bywa przywoływana w języku rosyjskim, ukraińskim i białoruskim jako umotywowany politycznie pejoratywny archaizm i polonizm, obraźliwe określenie Rosjan[82]. Przykładem XIX-wiecznego stosowania przez Ukraińców określenia „moskal” na przemian z „kacapem” w stosunku do Rosjan jest Geografia ogólna i statystyka ziem dawnej Polski (1864) Lucjana Tatomira[83].
Zobacz też
![]() | Zobacz w Wikiźródłach tekst Polonez Kościuszki Rajnold Suchodolski 1830 |
![]() | Zobacz w Wikiźródłach tekst zob. wiersz „Do Przyjaciół Moskali” – fragment Dziadów A. Mickiewicza |
![]() | Zobacz w Wikiźródłach tekst Odezwa Komitetu Centralnego Narodowego 1 września 1862 |
- Moskwa w użyciu staropolskim
- Moskale, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce – Netreba, Warszawa 1885, s. 704 .
Przypisy
- ↑ a b c Mateusz Żółtak, Wojciech Żółtak, Michał Adamczyk: Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII wieku. sxvii.pl POLSKA AKADEMIA NAUK, INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO. [dostęp 2015-08-29]. Cytat: MOSKAL rzecz. m. Słowniki: T III, L, SWil, SW (w in. zn.?), SJP notują. Słowniki: SStp, SXVI (?), Kn (?) nie notują. Najwcześniejsze poświadczenie: 1661. Znaczenie: Rosjanin
- ↑ Moskal – Słowniki PWN. sjp.pwn.pl. [dostęp 2015-08-22]. Cytat: 1. pogard. «o Rosjaninie», 2. daw. «Rosjanin»
- ↑ Moskal – Wielki słownik W. Doroszewskiego PWN. sjp.pwn.pl. Cytat: „z odcieniem niechęci o Rosjaninie”
- ↑ Дмитрий Николаевич Ушаков: МОСКА́ЛЬ. [w:] Толковый словарь Ушакова [on-line]. 1935–1940. [dostęp 2015-08-29]. Cytat: МОСКА́ЛЬ, москали, муж. (дорев. пренебр.). Шовинистическое прозвище, прилагавшееся жителями Украины и Белоруссии к русским, представителям Московского государства, а также к солдатам.
- ↑ Лидия Андреевна Глинкина: москаль. [w:] Словарь забытых и трудных слов из произведений русской литературы XVIII-ХIХ веков [on-line]. 1998. [dostęp 2015-08-31]. Cytat: москаль, я, м. (разг.). Пренебрежительно о русском человеке в Польше и на Украине. ► [Другой:] Пустое, друг: поляк один пятьсот москалей вызвать может. // Пушкин. Борис Годунов //; ...Она находила себе много предметов для наблюдения: ее смешило до крайности... как москаль, поглаживал одною рукою свою козлиную бороду, другою... ГОГ. Вечера.
- ↑ Москали. [w:] Толковый словарь Ефремовой. Т. Ф. Ефремова [on-line]. 2000. [dostęp 2015-08-31]. Cytat: Москали. Толкование Москали, москали́, мн. разг.-сниж. Прозвище русских – первоначально солдат – на Украине и в Белоруссии (обычно с оттенком презрительности).
- ↑ Moskwa, [w:] AleksanderA. Brückner AleksanderA., Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza, 1927 [dostęp 2015-08-22], Cytat: Moskwa, moskiewski, zmoskwicić, Moskal; Moch (jak Lach, brach itp); moskal, ‘placek owsiany’ (ale i z »lipowej mąki«, w czasie głodowym); od miejscowości fińskiej, wymienionej po raz pierwszy w r. 1147; mosk- i mozg- pojawia się jednak w rodzimej topografji: Moskorzew, Mozgawa; w 16. i 17. wieku: »odpowiedź moskiewska«, ‘frantowska’ albo ‘głupio chytra’. .
- ↑ a b Witold Taszycki (red.): Słownik staropolskich nazw osobowych. T. III: „Kl-M”. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wyd. PAN, 1971, s. 558.
- ↑ a b moskal – Wielki słownik W. Doroszewskiego PWN. sjp.pwn.pl. [dostęp 2015-08-22]. Cytat: „z odcieniem niechęci o Rosjaninie”, w gw. podh. „placek owsiany”
- ↑ a b c Hasło „Moskal”. W: Andrzej Bańkowski: Etymologiczny słownik Języka polskiego. T. 2: „L-P”. Warszawa: Wydawnictwo PWN, 2000. Cytat: MOSKAL 'placuszek pieczony z zakwaszonego ciasta’ 1534, 65, 68 (dziś gw.), też zdr. moskalik 1534, stp. moskol, por. nazwę miejscową Moskole pl 1388 (w ziemi łęczyckiej, dziś Moskule i Moskuliki) też nazwę osobową Moskal 1389 w Małopolsce (lekcja wątpliwa, może Moskol); niejasne +mosk-orь (p. Moskorz), +mosky (p. Moskiew). Ważne dla objaśnienia nazwy Moskal 'mieszkaniec Wielkiego Księstwa Moskiewskiego’, osobliwego morfologicznie (od Moskwa spodziewane Moskwin, jak Litwin od Litwa); w grę wchodzi skojarzenie notorycznego „blinojada” ze stp. nazwą blina, przypadkiem podobną do nazwy etnicznej Moskwa.
- ↑ Jan Karłowicz, Adam Kryński, Władysław Niedźwiedzki: Słownik języka polskiego. T. 2: „H-M”. Warszawa: Nakładem prenumeratorów, 1902, s. 1046–1047. Cytat: 1. gatunek pigułki: Na zastawienie biegunki, moskala ugnieść z mąki pszenicznej z babczanym nasieniem, dać choremu jeść. Sien. 2. [М.] = a) człowiek dużo jedzący, żarłok. b) placek owsiany: Gdy ś. dobrze zakrząta, stanie na kawał moskala. Pol. Nie płacz synku, nie płacz, przyjdzie matka z pola, przyniesie ci moskála. c) mała ryba, znana w handlu pod nazwą rosyjskiej sardynki. Zdr. Moskalik, [Moskaliczek]. <Od Moskwa>.
- ↑ a b Maria Renata Mayenowa (red.): Słownik polszczyzny XVI wieku. T. XV: „Mor-Nałysion”. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1984, s. 34.
- ↑ a b Ю. В. Толстой: Первые сорок лет сношений между Россией и Англией, 1553–1593. Рипол Классик. ISBN 978-5-458-13017-2. [dostęp 2015-08-27]. (ros.).
- ↑ Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych. Serwis heraldyczny Ośrodka Dokumentacji Wychodźstwa Polskiego w Pułtusku.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200).
- ↑ Moskale. bazakolejowa.pl. [dostęp 2015-08-31].
- ↑ © Atlas Kolejowy Polski • Moskale (przystanek osobowy) / woj. podkarpackie. podkarpackie.atlaskolejowy.pl. [dostęp 2015-08-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-12)]..
- ↑ Moskale, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce – Netreba, Warszawa 1885, s. 704 .
- ↑ Pamiętniki (Pasek)/Rok Pański 1660 - Wikiźródła, wolna biblioteka [online], pl.wikisource.org [dostęp 2020-07-09] (pol.).
- ↑ "ten akt związku Krakowskiego był nam do magistratu Warszawskiego sekretnie przed Moskalami przysłany" w: Pamiętniki Jana Kilińskiego, szewca, a zarazem pułkownika 20 regimentu , w oswobodzoney Warszawie 1830 z autografu wyd. K. W. Wójcicki (pierwodruk pełnego tekstu pamiętników wersja elektroniczna (s.7), „więc iuż Moskale nie będą mogli z Pragi mieć żadnego sukursu, ani też na Pragę żaden nie będzie nam mógł uciec. – Drugie, aby pospólstwem wszystkie rogatki dobrze były opatrzone, aby nam żaden Moskal z Warszawy nie uciekł” (s. 10–11), „moskale po wszystkich traktach stali i tych biednych rozpuszczonych żołnierzy idących po drogach łapali i do swych pułków odsyłali – iednem słowem, można mówić, że był dobrym hetmanem moskalom, ale nie Polakom” (s. 32) i wszędzie dalej w tekście pamiętników.
- ↑ Samuel Bogumił Linde, Słownik języka polskiego t.2, cz.1 M-O, Warszawa 1809, s. 144 lewa szpalta wersja elektroniczna.
- ↑ Polonez Kościuszki (Patrz, Kościuszko, na nas z nieba...) - Wikiźródła, wolna biblioteka [online], pl.wikisource.org [dostęp 2020-07-09] (pol.).
- ↑ Grzmią pod Stoczkiem armaty WincentyW. Pol WincentyW., Hymn patryotyczny jenerała Dwernickiego, wyd. 1848 [online], polona.pl [dostęp 2018-06-28] .
- ↑ Grzmią pod Stoczkiem armaty, wyd. 1905. Pocztówka [online], polona.pl [dostęp 2018-06-28] .
- ↑
Czy zapał krwią ostatni bombardyjer zalał?
Zgasnął ogień. – Już Moskal rogatki wywalał.
Gdzież ręczna broń? – Ach, dzisiaj pracowała więcej
Niż na wszystkich przeglądach za władzy książęcej;
Zgadłem, dlaczego milczy, – bo nieraz widziałem
Garstkę naszych walczącą z Moskali nawałem.
(…) Tam i ci, co bronili, -i ci, co się wdarli,
Pierwszy raz pokój szczery i wieczny zawarli.
Choćby cesarz Moskalom kazał wstać, już dusza
Moskiewska. tam raz pierwszy, cesarza nie słusza.
- ↑ Adam Mickiewicz: Dziady. Cz. III. Cytat: Lecz ja znam, co być wolnym z łaski Moskwicina.
- ↑ Księga jedenasta. W: Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz. Paryż: Alexander Jełowicki, 1834. Cytat: Stąd to Lachy z Russami w sporach nieskończonych, Idąc z Lecha i Russa, dwu- braci rodzonych.
- ↑ Księga pierwsza. W: Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz. Paryż: Alexander Jełowicki, 1834. Cytat: Wy Polaki, ja Ruski, teraz się nie bijem, Często na awanpostach nasz s francuzem gada, Pije wódkę; jak krzykną ura! – kanonada. Ruskie przysłowie: s kim się biję, tego lubię.
- ↑ Maurycy Mochnacki, Powstanie narodu polskiego w roku 1830 i 1831 t. 1-4 Wrocław 1850: „Cóż n.p. zdziałała w ostatniej kampanii jazda polska, którą sami Moskale ogromną nazywali” (s.17) „machiny parowe, majtkowie Grecy i Moskale, którym natura nie odmówiła pojętności” (s.33), „w tej szczególnej konstytucyi rządu, który, żeby nieupadł, ciągle Moskalów odurzać musi grabieżami” (s.34), „poobcinać brody majętniejszym Moskalom i po europejsku ich przebrać” (s.35),” za lat kilkanaście, kilkadziesiąt autokrata mógłby stać się panem jeśli nie wszystkich, to przynajmniej większej części ziemskich polskich majątków, a potem rozdawać je, albo kazać kupować rodowitym Moskalom” (s.62), „Chrzanowski, który odbywał turecką kampanię z Moskalami i dobrze znał tak położenie ówczesne, jak liczbę wojsk moskiewskich” (s.97) wersja elektroniczna i wielokrotnie wszędzie dalej.
- ↑ Trzy po trzy – Wikiźródła, wolna biblioteka [online], pl.wikisource.org [dostęp 2018-08-01] (pol.).
- ↑ Pieśń IV https://web.archive.org/web/20180731183344/https://pl.wikisource.org/wiki/Beniowski_(S%C5%82owacki)/Pie%C5%9B%C5%84_IV
- ↑ Por. Fantazy Akt II Scena 2.
STELLA: Pies mój ciebie chwyci Za piętę, jak cię poczuje Moskalem, Bo nauczony tak... wziął edukacją...
- ↑ Akt III , scena II MAJOR: Paniska! Czart złączył — Moskal tę parę rozłączy.
- ↑ Pisma Zygmunta Krasińskiego Wydanie jubileuszowe, Kraków-Warszawa 1912 wyd. Gebethner i Wolff, t V, s.22-23
- ↑ Por. Nie wszystkich należących uwięziono, ale takim sposobem wszystkich się pozbędą i pewniej, niż więzieniem, bo nożami Czerkiesów i pałkami Moskali, dzień teraz sądny w Królestwie! List do Konstantego Gaszyńskiego, Nicea 9 lipca 1846 Zygmunt Krasiński, Listy wybrane s.332 i konsekwentnie w całej korespondencji.
- ↑ Fraszka https://pl.wikisource.org/wiki/Fraszka_(Je%C5%9Bli_ma_Polska...)
- ↑ Por. Do Moskali-Słowian
Moskale bracia! Co w was jest szatanem,
Tegośmy na chrzcie polskim się wyrzekli,
Tego już wasza moc w nas nie rozwściekli;
Dał Bóg, że widnem to i odpoznanem,
Dał Bóg, i poto w świat my się rozwlekli...
- ↑ Odezwa Komitetu Centralnego Narodowego w Wikiźródłach, 1 września 1862 [dostęp 2015-08-27], Cytat: Po 15 X Moskale splamiwszy krwią świątynie nasze rozpoczęli prześladowanie na wielką skalę [...] .
- ↑ „Moskale nie atakują jeszcze obozu pod Lubarem, oczekując na posiłki i artyleryę” Powstanie na Rusi 20 maja 1863.
- ↑ „Wojna z Moskalom wielika” Odezwa Rządu Narodowego do Białorusinów 3 maja 1863.
- ↑ „Wy Włościanie, Wy młodzi bracia w tej Polskiej rodzinie – dotąd w naszej okolicy najmniejszy przyjęliście udział w wypędzeniu moskala – Starsi bracia za siebie i za Was walczyli, i to było dostateczne. Ale dziś, kiedy moskal śmie Was za swoich uważać – i nie ufając własnym siłom –Wam chce już straż siebie powierzyć – Bracia! – przyszła chwila, gdzie trzeba pokazać czem jesteście?”Włościanie Województwa Krakowskiego 21 czerwca 1863.
- ↑ Por. Józef Kajetan Janowski Pamiętniki o powstaniu styczniowem J.K. Janowskiego. T. 1-3 Kraków-Warszawa 1923-1931 „Pierwszy zabrał głos Bobrowski (…) Uważa, że dyslokacya w pierwszym swoim etapie sprawi, że Moskale w pierwszej chwili poboru wezmą tylko część popisowych. (…) Moskale zabiorą nie tylko rekruta, ale i bardzo wiele innej młodzieży ponadto (…) Moskale rekruta wezmą – więc całe zaufanie i cały wpływ; jaki Komitet nie tylko w organizacyi, ale w całym kraju posiadał, jeśli nie zaginie zupełnie, to będzie przynajmniej mocno podkopanym” (T.I. s.28-29), „naturalnie Komitet objaśnił ich dokładnie o sytuacyi i o postanowieniu, że jeśli Moskale wykonają pobór, to Komitet da hasło do powstania” (T I. s. 34.), „Moskale jednak zgromadzili w mieście ok. 20000 wojska” (T.I s. 41) „Ś-to Jurcy nie uważali się za Rusinów, lecz za Moskali i jedność narodową i polityczną z Moskwą proklamowali” (T.I. s.55) i wielokrotnie dalej we wszystkich trzech tomach pamiętników wersja elektroniczna.
- ↑ Por. Agaton Giller, Historia powstania narodu polskiego w 1861-1864 t. 1 – 4 Paryż 1867-1871 „U Moskali, ponieważ nie było nigdy społecznej moralności, kłamstwo weszło w rdzeń ich ducha i usposobienia. U nas, przeciwnie, kłamstwo było rzadkiem i jeżeli kłamano to nie brzydotę, brudy, ohydę i wstrętne rzeczy jak u Moskali, ale ideały i piękna, które nie poniżały, tylko podnosiły” (Tom I. s.31) „Padlewski więc po topniejącym lodzie na Wiśle, ścigany przez Moskali i party w kąt Bzury i Wisły udał się w Płockie” (Tom I. s. 36) „dodamy kilka tysięcy dobitych, a nawet spalonych rannych Polaków przez Moskali” (Tom I. s.55) „Moskale po raz pierwszy zmieszali się niebezpieczeństwem, na jakie ich wystawiła niewidzialna siła” (Tom I. s.88) i wszędzie we wszystkich czterech tomach. wersja elektroniczna T.I. całość publikacji.
- ↑ Walery Przyborowski, Dzieje 1863 roku T. 1-5, Kraków 1897-1919 „Wielu, zwłaszcza tych, który szli przez Pragę do wskazanych im Lasów Serockich odprowadzały całe rodziny, kobiety żegnały się z nimi, płakały i głośnio przeklinały Moskali” (T. I. s. 25) „Rogiński pobiegłszy na pocztę dla zamówienia koni, spotkał tam Leona Frankowskiego, który w uniesieniu najwyższej radości wołał, że „jedzie bić Moskali, że czapkami ich zarzuci, że całe lubelskie jak jeden człowiek powstanie” (T.I. s.50.)wersja elektroniczna.
- ↑ Marsz Czachowskiego
Wrony konik w lot biega,
Głos się wodza rozlega –
W las!
I wykrzyknął: Do broni!
Bo już Moskal tuż goni
Nas.(...)
Co wymierzy – to pali,
Z konia Moskal się wali – Zbój!
- ↑ Marsz żołnierzy Langiewicza
Popamiętają Moskale,
Jak dostali w skórę w Skale!
Wyginęła ich połowa,
Reszta uszła do Staszowa.
- ↑ Marsz, marsz Polonia
Marsz na Lublin i Warszawę,
Wypędzim Moskali.
Czas okaże męstwo nasze,
Dalej bracia, dalej!
Marsz, marsz Роlonia,
Marsz dzielny narodzie.
Odpoczniemy po swej pracy
W ojczystej zagrodzie.
- ↑ Pieśń (1863)
Idźmy, bijmy Moskali,
Świat nas za to pochwali,
Walczmy za swą krainę,
Pędźmy licho za Dźwinę.
- ↑ Pieśń z 1863
Od zimy, od Wincentego,
Вili się nasi tęgo,
Więc i dzisiaj nie przestała
Bić Moskala Polska cała.
- ↑ Śpiew chłopców polskich z 1863
Czy to Polska cudze śmieci?
Ву nam bróździł jaki taki –
Brał na Kaukaz parobczaki.
Czy Moskal czy Niemiec,
Сzy jaki odmieniec.
Toć w nas dusza wre ognista –
Zje pies Moskal diabłów trzysta,
Co nam w Polsce wciąż mitręży,
Рali wioski, wiesza księży,
Rąbie ciało święte,
Na krzyżu rozpięte (…) То dziś w Polsce czasy insze,
Rząd nasz polski zniósł już czynsze;
Gdyby Moskal wziął Ojczyznę,
Wnet bу wrócił czynsz, pańszczyznę:
Kazał by ją chłopom –
Robić ruskim popom.
- ↑ Kto chce zrozumieć, czym są Moskale, trzeba zwiedzić taki Drohiczyn albo Białą – inaczej nie pojmie się tego narodu chodzącego na czworakach...[BN-21 25–25v.] Za: Beata Utkowska, Sporny wzorzec rusofobii: Stefan Żeromski wobec Rosji i Rosjan w: Pamiętnik Literacki 104/2, Wrocław 2013 wersja elektroniczna s.11.
- ↑ Przeklęte Kielce! W zetknięciu z Moskalami nabrałem takiej nadwrażliwości, że trzęsę się, usłyszawszy ten psi język. [BN-21 146]Za: Beata Utkowska, Sporny wzorzec rusofobii: Stefan Żeromski wobec Rosji i Rosjan w: Pamiętnik Literacki 104/2, Wrocław 2013 wersja elektroniczna s.11.
- ↑ Nieprzeznaczony do druku, ściśle prywatny dziennik stanowi ujście nigdy przez Żeromskiego publicznie nie wypowiedzianych złorzeczeń i przekleństw: „Drodzy Moskale! Przyjaciele Moskale, opiekunowie Moskale, bracia Moskale! – Bodaj was syfilis jadł, a cholera zamykała powieki, bodaj każde dziecko wasze rodziło się bez mózgu, bodaj wasze żony szczenięta rodziły.” [BN-19 79] Za: Beata Utkowska, Sporny wzorzec rusofobii: Stefan Żeromski wobec Rosji i Rosjan w: Pamiętnik Literacki 104/2, Wrocław 2013 wersja elektroniczna s.10.
- ↑ [D-5 49–50] Za: Beata Utkowska, Sporny wzorzec rusofobii: Stefan Żeromski wobec Rosji i Rosjan w: Pamiętnik Literacki 104/2, Wrocław 2013 wersja elektroniczna s.9.
- ↑ Por. O Panu Józefie Pułaskim (1769)
Repnin gniewnie coś dmucha,
Kręci wąsa od ucha,
Ledwie zważa, jak z łaski,
Co pan prawi Pułaski.
Tak od słowa do słowa
Szła z Moskalem rozmowa,
Aż generał tymczasem
Wsadził kaszkiet z lampasem. (…) Patrzą na się wprost w lice,
Wytężyli źrenice,
Pan starosta aż pali
Wzrokiem – wodza Moskali.
- ↑ O panu Tadeuszu Reytanie (1773)
W kwietniowy poranek
Świt się łuną pali –
Idą pany senatory,
Stronniki Moskali. (…) Idą kupą całą,
Do sejmowej sali,
Podpisują rozbiór Polski,
Stronniki Moskali. (…) Aż Bibikow Moskal
Westchnie w mowie swojej:
– Na leżącym tym Polaku
Cała Polska stoi! –
- ↑ O Kilińskim (1794)
Stał wtedy w Warszawie
Igelström generał,
Powiadali o nim,
Że się na rzeź zbierał.
Powiadali o nim,
Że w Wielką Sobotę
Puści swych Moskali,
Na krwawą robotę.
- ↑ Słownik Języka Polskiego ułożony pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego t. II H-M, Warszawa 1902 s. 1046–1047.
- ↑ Jan Karłowicz: Słownik gwar polskich. T. 3: „L do O”. Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności, 1903, s. 186. Cytat: [...] „Moskal = ten, co dużo je” Spr. IV, 26; „Moskal = żołnierz rosyjski” Rocz. 216. Czark. Ust. z Litwy „Służył jesce w polskich moskalach = w wojsku polskiem” Czark. [...].
- ↑ Scena I Wysocki:
Jest tu cała hurma Moskali, co wrót strzegą. Trza, by was niepoznali;
- ↑ Scena V 2 SATYR Patrz! Wiążą Moskali! https://web.archive.org/web/20180731123744/https://pl.wikisource.org/wiki/Noc_Listopadowa.
- ↑
HETMAN Żłopią krew Czarty Moskale,
sursum corda, wiwat Car!
(…) KUBA
Jasiek zaraz konia spion
i zakrzyknął: bić Moskali!
Myśmy dwa ze Staśkiem stali.
Jesce wam i to powtórzę,
jak oni tu sie zgodali…
- ↑ Jak stałem się socjalistą? – Wikiźródła, wolna biblioteka [online], pl.wikisource.org [dostęp 2018-08-01] (pol.).
- ↑ List Romana Dmowskiego do Zygmunta Miłkowskiego z 9 kwietnia 1906 w drodze z Krakowa do Warszawy w: M.Kułakowski, Roman Dmowski w świetle listów t.I s. 331
- ↑ Ignacy Daszyński, Do robotników w Królestwie Polskim!
- ↑ Słowa: Tadeusz Ostrowski „Oster”, Kazimierz Łęcki „Graba” w: Marsze i piosenki Brygady Piłsudskiego zebrał Wacław Biernacki, Kraków 1915 s. 4. wersja elektroniczna
- ↑ Maria Dąbrowska, Noce i dnie. Warszawa 1996 Wyd. Nasza Księgarnia ISBN 83-10-10283-6 wersja elektroniczna, por też:
Niechcic właśnie jemu, temu Moskalowi, opowiada o swych przygodach powstańczych(...)Najbardziej skutecznym było dać mu znać po cichu, że Moskale są we wsi i że ma się nie ruszać ze swojego pokoju.(...)Był przekonany, że został napadnięty przez Moskali
- ↑ 18.XI 1945 (…) W drodze opowiadał mi jak w zeszłym roku był świadkiem spowodowania powstania przez Moskali. (…) Moskale symulowali szturm na Warszawę Maria Dąbrowska, Dzienniki 1914-1965. Pierwsze pełne wydanie w 13 tomach (bez opracowania edytorskiego) pod kierunkiem prof. dr. hab. Tadeusza Drewnowskiego, Warszawa 2009 wyd. Polska Akademia Nauk, Wydział I Nauk Społecznych, Komitet Nauk o Literaturze, ISBN 978-83-925392-3-0 t. V. s. 172
- ↑ 18 V 1947(…) Wiadomość z okolic Włodawy. Moskale mają co pewien czas wolny wjazd do Polski. Przyjeżdżają autami i skupują wszystko płacąc nieprzeciętymi rulonami polskich złotych. Jest to wręcz haracz państwa. Stąd może urosła śród ludu warszawskiego plotka, że Moskale wykupują zboże, drób i bydła, płacąc fałszywymi pieniędzmi Maria Dąbrowska, Dzienniki 1914-1965. Pierwsze pełne wydanie w 13 tomach (bez opracowania edytorskiego) pod kierunkiem prof. dr. hab. Tadeusza Drewnowskiego, Warszawa 2009 wyd. Polska Akademia Nauk, Wydział I Nauk Społecznych, Komitet Nauk o Literaturze, ISBN 978-83-925392-3-0 t. V. s. 214
- ↑ 20 XI 1948 (…)Skończył się gorszący proces Pużaka i Szturm de Sztrema, proces pomsty i dyskryminacji politycznej. Wbrew straszliwym wrzaskom i wyzwiskom prokuratora (Moskala) wyroki jak na czas terroru o tyle łagodne, że do wszystkich zastosowano ustawę o amnestii. Maria Dąbrowska, Dzienniki 1914-1965. Pierwsze pełne wydanie w 13 tomach (bez opracowania edytorskiego) pod kierunkiem prof. dr. hab. Tadeusza Drewnowskiego, Warszawa 2009 wyd. Polska Akademia Nauk, Wydział I Nauk Społecznych, Komitet Nauk o Literaturze, ISBN 978-83-925392-3-0 t. VI. s. 127.
- ↑ 31 VII 1949 (...) Z Moskali ziała ich przepyszna, niezdolna skryć się, jadowita niechęć do Polski. Nawet fakt, że są gośćmi nie był w stanie powściągnąć ich od złośliwych uwag. Maria Dąbrowska, Dzienniki 1914-1965. Pierwsze pełne wydanie w 13 tomach (bez opracowania edytorskiego) pod kierunkiem prof. dr. hab. Tadeusza Drewnowskiego, Warszawa 2009 wyd. Polska Akademia Nauk, Wydział I Nauk Społecznych, Komitet Nauk o Literaturze, ISBN 978-83-925392-3-0 t. VI. s.235
- ↑ 21.I.1956(...) Wyjazd więc do Polski dla Moskali jest czymś w rodzaju, jak dla nas wyjazd na Zachód. Maria Dąbrowska, Dzienniki 1914-1965. Pierwsze pełne wydanie w 13 tomach (bez opracowania edytorskiego) pod kierunkiem prof. dr. hab. Tadeusza Drewnowskiego, Warszawa 2009 wyd. Polska Akademia Nauk, Wydział I Nauk Społecznych, Komitet Nauk o Literaturze, ISBN 978-83-925392-3-0 t. X s.12
- ↑ 3.X.1958 (…) Raptem wiadomość, że kolacja z Moskalami odwołana Maria Dąbrowska, Dzienniki 1914-1965. Pierwsze pełne wydanie w 13 tomach (bez opracowania edytorskiego) pod kierunkiem prof. dr. hab. Tadeusza Drewnowskiego, Warszawa 2009 wyd. Polska Akademia Nauk, Wydział I Nauk Społecznych, Komitet Nauk o Literaturze, ISBN 978-83-925392-3-0 t. XI s. 73
- ↑ Maria Dąbrowska, Dzienniki 1914-1965. Pierwsze pełne wydanie w 13 tomach (bez opracowania edytorskiego) pod kierunkiem prof. dr. hab. Tadeusza Drewnowskiego, Warszawa 2009 wyd. Polska Akademia Nauk, Wydział I Nauk Społecznych, Komitet Nauk o Literaturze, ISBN 978-83-925392-3-0 t. V. s. 125.
- ↑ Maria Dąbrowska, Dzienniki 1914-1965. Pierwsze pełne wydanie w 13 tomach (bez opracowania edytorskiego) pod kierunkiem prof. dr. hab. Tadeusza Drewnowskiego, Warszawa 2009 wyd. Polska Akademia Nauk, Wydział I Nauk Społecznych, Komitet Nauk o Literaturze, ISBN 978-83-925392-3-0 t. VI. s.118.
- ↑ "Między wydaniem w latach 1963-1966 tomów 1-7 „Dzienników” a rokiem publikacji "Dzienników tomu odnalezionego" (1973) musiała się też zmienić i zaostrzyć cenzura. We wcześniejszych tomach przepuszczane są obelżywe apostrofy („O, Moskale., przyjaciele Moskale, bracia Moskale – niech was cholera trzebi co rok!...”, D-6 188) oraz niektóre inwektywne synonimy Rosjan (mongoły, hieny wywłoki (D-5 98-100)). W "Dzienników tomie odnalezionym" konsekwentnie eliminuje się wszelkie zapisy mogące być uznane za obraźliwe („U Ostoi [w noweli "Zły duch"] Franek przynosi ze sobą moskiewszczyznę, chełpi się, że bohu i caru służył [...]” (s. 55). Wycięta przez cenzurę dalsza część zdania brzmi: „ma w sobie poczucie przemocy i gwałtu” (BN-21 18v.»; usuwa się nawet – wcześniej przez cenzora nie kwestionowane – słowo „Moskal”". Beata Utkowska, Sporny wzorzec rusofobii: Stefan Żeromski wobec Rosji i Rosjan w: Pamiętnik Literacki 104/2, s. 11, przypis 13. Wrocław 2013 wersja elektroniczna
- ↑ Dosłownie z minuty na minutę rosła determinacja demonstrantów; nastroje stopniowo się radykalizowały. Do haseł o treści społecznej i ekonomicznej: „Żądamy podwyżki płac”, „Chcemy żyć jak ludzie”, „Chcemy chleba”, „Precz z normami”, „Jesteśmy głodni” dołączyły te otwarcie już antykomunistyczne i antyrządowe: „Precz z wyzyskiem świata pracy”, „Precz z czerwoną burżuazją”, „My chcemy wolności”, „Precz z bolszewizmem”, „Precz z komunistami”, „Żądamy wolnych wyborów pod kontrolą ONZ”, a nawet „Niech żyje Mikołajczyk”. W końcu pojawiły się też okrzyki o treści antyrosyjskiej i antyradzieckiej: „Precz z Rosjanami”, „Precz z Moskalami”, „Precz z Ruskami, Żądamy prawdziwie wolnej Polski” Jerzy Eisler, Poznański Czerwiec '56 – powstanie, protest, bunt? w: Poznański Czerwiec 1956 Uwarunkowania – Przebieg – Konsekwencje, Poznań 2007, Instytut Historii UAM, ISBN 978-83-89407-27-6, s.37.
- ↑ „Rosyjskość w pigułce. Niezwykły dokument fascynacji odmiennością i bliskością po sąsiedzku, losami poetów i losami wierszy” – powiedział o niej poeta i krytyk Karol Maliszewski. 210 wierszy 65 poetów rosyjskich od Puszkina do Ratuszyńskiej. Aż dziw bierze, że antologia tułała się po wydawnictwach i przez dziesięć lat była bezdomna. Możliwość wydania takiej pozycji to nobilitacja. Książka Woroszylskiego, ogarniająca ponad 200 lat poezji rosyjskiej, na długie lata pozostanie dla czytelników i badaczy literatury naszych wschodnich sąsiadów najważniejszym punktem odniesienia.Moi Moskale. Wybór przekładów z poezji rosyjskiej od Puszkina do Ratuszyńskiej , Woroszylski, Wiktor
- ↑ WiktorW. Woroszylski WiktorW., Moi Moskale: wybór przekładów z poezji rosyjskiej od Puszkina do Ratuszyńskiej, Wrocław: Wyd. Biuro Literackie, 2006, ISBN 83-88515-93-4, OCLC 69305586 .
- ↑ Przemysław Wiatrowski. Ekspresywizmy leksykalne w „Przewodniku Katolickim” z lat 1895–2005. Peiorativa pierwotne. „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”. 17 (37). DOI: 10.14746/pspsj.2010.17.12. [dostęp 2015-05-25]. Cytat: Następny odnotowany w piśmie emocjonalizm uzewnętrznia negatywny stosunek nadawców do Rosjan. Wyrażany on jest stosowaną niekiedy strukturą „Moskal”.
- ↑ Michał Friedrich. Moskale, bolszewicy, kacapy... O polskiej rusofobii i jej korzeniach. „Nigdy Więcej”. Nr 1/2009 (17) (zima-wiosna 2009). [dostęp 2015-08-25].
- ↑ И. А. Синица: Лингвокультурная личность учёного XIX в. в текстовом пространстве культуры. [w:] Ученые записки Таврического национального университета им. В. И. Вернадского: журнал, 2007. T. 20, № 4. [on-line]. s. 200–205. [dostęp 2015-08-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-02-01)].
- ↑ „Dla mieszkańca południowo-wschodnich krain ruskich, Rusin – Ruski to Moskal, Kacap; on sam zaś nazywa się w odróżnieniu od tego znienawidzonego plemienia Ukraińcem albo Kozakiem. W zachodnich, podkarpackich okolicach Rusi używa wprawdzie lud nazwiska Rusin – Rusyn, lecz łączy z niem jedynie znaczenie wyznaniowe, a nie narodowe. Najrodowitszy Rusin, jeżeli jest obrządku rzymskokatolickiego w pojęciu ludu w Galicyi przestaje być Rusinem, a staje się Polakiem.”, [w:] Lucjan Tatomir: Geografia ogólna i statystyka ziem dawnej Polski. Kraków: 1868, s. 99. [dostęp 2018-02-21].
Bibliografia
- Andrzej Kępiński: Lach i Moskal. Z dziejów stereotypu. Wyd. 1. Warszawa, Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1992. ISBN 83-01-10050-8.
- Andrzej de Lazari: Dusza polska i rosyjska: (od Adama Mickiewicza i Aleksandra Puszkina do Czesława Miłosza i Aleksandra Sołżenicyna): materiały do „katalogu” wzajemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan. Wyd. 1. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2004. ISBN 83-918046-3-1.
- Aleksandra Niewiara: Moskwicin – Moskal – Rosjanin w dokumentach prywatnych. Portret. Wyd. 1. Łódź: Wydawnictwo Naukowe Ibidem, 2006. ISBN 978-83-88679-47-6.
- Beata Utkowska, Sporny wzorzec rusofobii: Stefan Żeromski wobec Rosji i Rosjan w: Pamiętnik Literacki 104/2, s. 5-22, Wrocław 2013 wersja elektroniczna
- Barbarzyństwo kozaków. „Nowości Illustrowane”. 34, s. 2, 22 sierpnia 1914.