Olza (rzeka)
![]() Olza w Cieszynie, widoczny jeden z jazów | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Kontynent | Europa | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Państwo |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Lokalizacja | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Rzeka | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Długość | 86,2 km (16 km w Polsce, 46 km w Czechach, 24 km granica między Polską i Czechami) km | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Powierzchnia zlewni | 1118 km² | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Średni przepływ | 10 m³/s przy ujściu | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Źródło | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Miejsce | w Istebnej, pod Gańczorką i Karolówką, na zachodnich stokach grzbietu Beskidu Śląskiego | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Wysokość | 840–880 m n.p.m. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Współrzędne | 49°33′41″N 18°50′40″E/49,561389 18,844444 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Ujście | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Recypient | rzeka Odra | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Miejsce | na północ od Bogumina, koło wsi Olza (powiat wodzisławski) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Wysokość | 191 m n.p.m. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Współrzędne | 49°56′57,3″N 18°19′58,6″E/49,949236 18,332944 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Mapa | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
![]() Dorzecze Olzy | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie województwa śląskiego ![]() | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
![]() | Zobacz hasło Olza w Wikisłowniku |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/Rzeka_Olza-Open_Air_Museum%2C_Cieszyn.jpg/241px-Rzeka_Olza-Open_Air_Museum%2C_Cieszyn.jpg)
Olza (cz. Olše, niem. Olsa) – rzeka na Śląsku Cieszyńskim, na granicy Polski i Czech, będąca prawym dopływem Odry.
Przebieg
Długość 86,2 km, powierzchnia zlewiska 1117,6 km², z tego 479 km² na terytorium Polski. 49 większych dopływów. Źródła w Koniakowie w gminie Istebna, pod Gańczorką i Karolówką, na zachodnich stokach grzbietu Beskidu Śląskiego, na wysokości 840–880 m n.p.m. Uchodzi do Odry na północ od Bogumina, koło wsi Olza, na wysokości 191 m n.p.m. Średni spadek 0,67%, średni przepływ przy ujściu ok. 10 m³/s[1].
Pierwsze 16 km biegu na terenie Istebnej, w granicach Polski. Na tym odcinku średni spadek wynosi ok. 2,5%[2]. Rzeka płynie tu generalnie w kierunku zachodnim. W toku źródłowym, u południowych podnóży Filipionek, na Olzie istniała klauza, której ślady w postaci zabagnionego rozlewiska były widoczne jeszcze na początku XXI w. W 2013 r. na tym miejscu staraniem Nadleśnictwa Wisła został zbudowany Zbiornik Małej Retencji „Gańczorka”[3]. Poniżej zbiornika koryto stosunkowo szerokie, w korycie widoczne odsłonięcia fliszu karpackiego. Poniżej „Tartaku” w Istebnej rzeka silnie meandruje u południowych podnóży Młodej Góry, płynąc do granicy państwa krętą, miejscami bardzo wąską i głęboką doliną. Poniżej granicy systematycznie wykręca ku północnemu zachodowi.
W górnym biegu w granicach Czech, od Jabłonkowa po Trzyniec Olza tworzy granicę między Beskidem Śląskim a Beskidem Morawsko-Śląskim. W biegu środkowym, od Cieszyna do Karwiny oraz w dolnym, od Zawady/Godowa po ujście do Odry, korytem Olzy biegnie granica polsko-czeska[2].
Dopływy Olzy
Lista nazwanych cieków w dorzeczu Olzy:
Olza (ujście do Odry)
├───P───Szotkówka │ └───P───Lesznica ├───P───Pietrówka ├───L───Stonawka ├───P───Bobrówka │ └───L───Młynówka ├───P───Puńcówka ├───L───Ropiczanka ├───L───Tyrka ├───P───Lesznianka ├───P───Wędryńka ├───L───Kopytná ├───P───Głuchówka │ └───P───Strzelma ├───P───Radwanów ├───L───Łomna │ └───P───Osetnica ├───L───Lyski ├───L───Bukowiec ├───L───Gliniany ├───P───Prądowiec ├───P───Połomity Mały ├───P───Połomity Wielki ├───L───Raztoka Olza (źródło)
Przyroda
- Rezerwat przyrody Velké doly
- Rezerwat przyrody Lasek Miejski nad Olzą
- Rezerwat przyrody Lasek Miejski nad Puńcówką
Konotacje w kulturze
Olza i jej źródła zajmują poczesne miejsce w kulturze duchowej mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Pieśń „Płyniesz Olzo po dolinie”, do której słowa ułożył Jan Kubisz, pochodzący z położonej nad tą rzeką wsi Końska, uznawana jest za nieoficjalny hymn Śląska Cieszyńskiego[4].
Hydronimia
Nazwa rzeki we współczesnej formie Olza wspominana była już w 1425 r.[5] Według polskiego językoznawcy, związanego ze Śląskiem Henryka Borka, etymologia nazwy rzeki „Olza” wywodzi się od praindyjskiej formy * Ali-gā od * ali- ‘biały’, skąd prasłowiańskie * Olьdza, a więc pierwotnie ‘biała rzeka’ (podobnie jak Łaba ← * Alba, łac. albus ‘biały’)[5][6]. Twórca teorii hydronimii staroeuropejskiej, Hans Krahe stwierdził, że rdzeń *el-/*ol-/*al- oznacza „wodę, wilgoć”. Podobną teorię akceptuje (m.in. za J. Rozwadowskim) Robert Mrózek: Olza ← Oldza ← Oliga z pierwotnym znaczeniem ‘woda’, ‘ciecz’[7]. Niemiecki onomasta Jürgen Udolph wywodzi nazwę „Aliga”, przekształconą następnie w „Olbga”, „Oldza”, od staroeuropejskiego *el-g/*ol-g („pachnieć, śmierdzieć, gnić”), stąd „Olza” oznacza „rzekę wydzielającą zapach” (nazwa „Olbga” – „bagno, błoto”).
W niemieckojęzycznych źródłach drukowanych rzeka występuje od 1493 r. pod nazwą „Olsa”. Czeska nazwa urzędowa rzeki („Olše”), utrwalona w dwudziestoleciu międzywojennym jako jeden z elementów czechizacji tzw. Zaolzia[potrzebny przypis], obecnie budzi kontrowersje nawet wśród uczonych czeskich[potrzebny przypis]. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił rzekę w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Elsa fl. [8].
Miejscowości położone nad Olzą
- Koniaków
- Istebna
- Bukowiec
- Piosek
- Jabłonków
- Nawsie
- Gródek
- Bystrzyca
- Trzyniec
- Czeski Cieszyn
- Cieszyn
- Pogwizdów
- Kaczyce
- Karwina
- Koukolná
- Piotrowice koło Karwiny
- Godów
- Łaziska
- Lutynia Dolna
- Wierzniowice
- Gorzyczki
- Bogumin
- Olza
Galeria
- Źródło Olzy na Gańczorce
- Olza w Bukowcu
- Olza w Gródku
- Olza w Cieszynie
- Olza w Cieszynie, widziana z „Mostu przyjaźni”
- Ujście Olzy do Odry w powiecie wodzisławskim
Zobacz też
Przypisy
- ↑ A. Dorda, 2009, s. 66.
- ↑ a b Mirosław J. Barański: Beskid Śląski. Pasmo Baraniej Góry. Przewodnik turystyczny. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1994, s. 210-211, seria: Polskie góry. ISBN 83-7005-357-2.
- ↑ Wg informacji na tablicy wmurowanej w zaporę (2020 r.)
- ↑ Zdzisław Hierowski: 25 lat literatury na Śląsku 1920-1945. Katowice – Wrocław: Wydawnictwa Instytutu Śląskiego, 1947. OCLC 69489660. (pol.).
- ↑ a b Henryk Borek: Wśród śląskich nazw (seria: „Encyklopedia wiedzy o Śląsku”), wyd. Instytut Ślaski w Opolu, Opole 1986, s. 23–24.
- ↑ Henryk Borek: Górny Śląsk w świetle nazw miejscowych, wyd. Instytut Śląski w Opolu, Opole 1988, s. 52.
- ↑ Robert Mrózek: Nazwy miejscowe dawnego Śląska Cieszyńskiego, wyd. Uniwersytet Śląski, Katowice 1984 ISBN 82-00-00622-2, s. 131.
- ↑ Detlef Haberland: Die „Silesiographia” und „Breslo-Graphia” von Nicolaus Henel von Hennenfeld. Arkadiusz Cencora, Diana Codogni-Łańcucka. Wrocław: Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, 2011, s. 175. ISBN 978-83-910595-2-4.
Bibliografia
- Aleksander Dorda: Środowisko abiotyczne. Charakterystyka hydrograficzna. Rzeki i potoki. Dorzecze Odry. W: Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych pod redakcją Idziego Panica. T. I: Śląsk Cieszyński w czasach prehistorycznych. Cz. pierwsza: Środowisko przyrodnicze. Cieszyn: Starostwo Powiatowe, 2009, s. 66–68. ISBN 978-83-926929-2-8.
Linki zewnętrzne
- Archiwalne zdjęcia rzeki w bibliotece Polona
- PWN: 3950980