Połonina Czarna
![]() | |
Kontynent | Europa |
---|---|
Państwo |
|
Najwyższy szczyt | |
Długość | ok. 20 km |
Jednostka dominująca | Gorgany, Beskidy Lesiste, Beskidy Wschodnie, Karpaty Wschodnie |
Sąsiednie pasma | Taupiszyrka, pasmo Douhej i Płoskiej, Świdowiec |
Położenie na mapie Gorganów ![]() | |
Położenie na mapie Karpat ![]() | |
Położenie na mapie Beskidów Wschodnich ![]() | |
![]() |
Połonina Czarna (ukr. Чорна Полонина, Czorna Połonyna), także Pasmo Bratkowskiej (ukr. Братківський хребет, Bratkiwśkyj chrebet) – pasmo górskie w środkowej części Gorganów, w jej grzbiecie wododziałowym.
Charakterystyka
Połonina Czarna to niespełna 20-kilometrowy grzbiet biegnący z północnego zachodu na południowy wschód. Ograniczona jest odpowiednio przez dolinę potoku Turbacił w okolicy szczytu Pantyr oraz dolinę Czarnej Cisy w pobliżu wsi o tej samej nazwie. Pasmo charakteryzuje się niewielkimi deniwelacjami – poszczególne wierzchołki oddzielone są od siebie stosunkowo płytkimi przełęczami. Tworzy szeroki wał o płaskim grzbiecie, lecz mimo tego jego zbocza opadające na północny wschód (obszar źródłowy Bystrzycy Nadwórniańskiej) i południowy zachód (doliny rzek Czarna Cisa i Turbat) są strome. Kulminację stanowi Bratkowska Duża (1788 m), od której pochodzi druga z nazw pasma. Od pozostałych wierzchołków odróżnia się wyraźnie Czarna Klewa (Steryszora, 1719 m) o piramidalnym kształcie położona we wschodniej części grzbietu[1][2][3][4].
Choć za ostatnim z wymienionych szczytów grzbiet prowadzi dalej na południowy wschód, biegnąca dotąd granią pasma Bratkowskiej linia wododziału obniża się w kierunku północnym do wysokości ok. 1075 m i przechodzi na szczyt Płoskiej (1353 m)[2][3].
Przez boczne ramię odbijające ze szczytu Bratkowskiej Dużej na południe w kierunku Przełęczy Okole (1193 m) Połonina Czarna łączy się z pasmem Świdowca (szczyt Tataruka, 1707 m)[1][2][3][4].
Grzbiet stanowi pasmo przejściowe pomiędzy Beskidami Lesistymi (Gorgany) a Połonińskimi (Świdowiec), co znajduje odzwierciedlenie w formach krajobrazu. Połonina Czarna w znacznej części pokryta jest polami kosodrzewiny, w mniejszym zakresie gołoborzami (gorganami, np. na Gropie) czy typowymi połoninami (niemal wyłącznie w rejonie Bratkowskiej)[1][2][5].
W przeszłości na większości swojej długości (aż po szczyt Czarnej Klewy) pasmo stanowiło wewnętrzną granicę galicyjsko-węgierską[6], a następnie w okresie międzywojennym polsko-czechosłowacką granicę państwową (po 1938 polsko-węgierską)[7]. Pozostałością tych czasów są liczne umocnienia z czasów I wojny światowej oraz dawne polsko-czechosłowackie słupki graniczne zachowane na wszystkich głównych szczytach Połoniny Czarnej[2]. Obecnie grzbietem przebiega granica obwodowa (obwody iwanofrankiwski i zakarpacki)[4].
Turystyka
Z uwagi na niewielką liczbę szlaków pieszych (szlaki z Bystrzycy na Gropę oraz Bratkowską i dalej w kierunku Świdowca), powszechne pola kosodrzewiny oraz nieliczne źródła wody teren ten ma obecnie niewielkie znaczenie turystyczne[2][4][5].
W okresie międzywojennym wschodnia część Połoniny Czarnej, poczynając od Bratkowskiej Dużej, objęta była polsko-czechosłowacką konwencją turystyczną z 1925 roku umożliwiającą przekraczanie granicy w oparciu o legitymację towarzystw turystycznych (PTT, PZN, KČST)[2][8]. W tym czasie od północy zielony szlak pieszy wyprowadzał z Rafajłowej (ob. Bystrzycy) na grzbiet pomiędzy Bratkowską Dużą a Bratkowską Małą. Z kolei od strony południowej niebieski szlak prowadził z przełęczy Okole na Bratkowską Dużą i dalej podążał na wschód aż do Mohelek (ob. Czorna Tysa). Po stronie polskiej funkcjonowało schronisko pod Steryszorą, zaś po stronie czechosłowackiej schronisko nad Okolem[2][7][9].
Szczyty
od północnego zachodu na południowy wschód:
- Durnia (1705 m n.p.m.)
- Gropa (1758 m n.p.m.)
- Bratkowska Duża (1788 m n.p.m.)
- Bratkowska Mała (1703 lub 1677 m n.p.m.)[a]
- Ruska (ok. 1635, 1651 lub 1612 m n.p.m.)[a]
- Czarna Klewa (Steryszora; 1719 m n.p.m.)
- Skorbiwka (1527 m n.p.m.)
- Czornyj Hruń (1486 m n.p.m.)[3][4][7]
Nazwa
Nazwa Połonina Czarna (Czarna Połonina) obecna jest w języku polskim co najmniej od II poł. XIX wieku. Notowana była w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego z 1880 roku[6] i na austriackiej mapie wojskowej z 1905 roku[11]. Analogiczną nazwę w języku węgierskim (Csorna-Polonina) notowano w roku 1906[12].
W okresie międzywojennym forma ta pozostawała w powszechnym użyciu[13][14][15], choć przez część autorów uznawana była za niepoprawną. W jej miejsce sugerowano posługiwanie się nazwą Pasmo Bratkowskiej (analogicznie krytykowano korzystanie z nazwy Czarna Klewa zamiast Steryszora)[16]. Eugeniusz Romer promował określenie Góry Klewańskie[2].
Nazwa Połonina Czarna – bądź jako nazwa główna, bądź też jako wariantowa w stosunku do określenia Pasmo Bratkowskiej pozostała w użyciu także po 1989 roku[1][5][17][18].
We współczesnym języku ukraińskim nazwa Czorna Połonyna pojawia się przeważnie, choć nie wyłącznie, jako wariant dominującej nazwy Bratkiwśkyj albo Bratkiwśkyj chrebet[4][19][20][21].
Zobacz też
Uwagi
- ↑ a b Istnieją rozbieżności pomiędzy dawnymi urzędowymi mapami polskimi oraz współczesnymi mapami ukraińskimi co do tego, do których z niewybitnych kulminacji (kolejno od zachodu: 1703 m, 1677 m, ok. 1635 m, 1651 m – na południe od grani głównej – oraz 1612 m) odnoszą się nazwy Bratkowska Mała oraz Ruska[3][4][7][10].
Przypisy
- ↑ a b c d AdamA. Kulewski AdamA. (red.), Połonina Czarna, „Płaj” (4), Warszawa: Komisja Wydawnicza Studenckiego Koła Przewodników Beskidzkich i Towarzystwo Karpackie, 1990, s. 36–38, ISBN 83-85141-04-9 (pol.).
- ↑ a b c d e f g h i DariuszD. Dyląg DariuszD., Gorgany. Przewodnik, Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2008, s. 94–96, 268–269, ISBN 978-83-89188-74-8, OCLC 297550353 (pol.).
- ↑ a b c d e Братківський w OpenStreetMap
- ↑ a b c d e f g WasylW. Hutyriak WasylW. (red.), Свидовець / Svydovets, mapa turystyczna w skali 1:50 000, Steżky ta mapy, 2018, ISBN 978-617-7695-00-3 (ukr. • ang.).
- ↑ a b c PawełP. Wiejacz PawełP., Wycieczki po Gorganach, Warszawa: Stowarzyszenie „Res Carpathica”, 2017, s. 14–15, 86, ISBN 978-83-948100-0-9 (pol.).
- ↑ a b Bystrzyca, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 513 .
- ↑ a b c d Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Rafajłowa (pas 55, słup 38), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1935 (pol.).
- ↑ Konwencja Turystyczna pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Republiką Czeskosłowacką, podpisana dnia 30 maja 1925 r. w Pradze., „Dziennik Ustaw” (Dz.U. z 1926 r. nr 57 poz. 333), art. 2 ust. 3 lit. b, Internetowy System Aktów Prawnych, 11 czerwca 1926, s. 696 (pol. • fr.).
- ↑ RyszardR. Bogdziewicz RyszardR., Schroniska karpackie od Beskidu Śląskiego do Czarnohory w latach 1874–1945, wyd. I, Lublin: Drukarnia i Wydawnictwo Akademickie WSSP im. Wincentego Pola, 2012, s. 237–239, ISBN 978-83-60594-24-7, OCLC 956614813 (pol.).
- ↑ WojciechW. Krukar WojciechW., Materiały do geografii Gorganów, „Płaj” (30), Towarzystwo Karpackie i Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, wiosna 2005, s. 58–78, ISBN 83-85258-37-X, ISSN 1230-5898 (pol.).
- ↑ Mapa topograficzna 1:75 000, arkusz Brusztura (Zone 12 Kol. XXX.), Kaiserlich-Königliches Militär-Geographisches Institut, 1905 (niem.).
- ↑ M.M. Csermák M.M., Máramarosi útirajzok, „Turisták Lapja” (18), 1906, s. 162–168 . [za:] DariuszD. Dyląg DariuszD., Węgrzy w Gorganach. Suplement do przewodnika, „Płaj” (39), Warszawa: Towarzystwo Karpackie, 2009, s. 134, ISBN 978-83-85258-46-9 (pol.).
- ↑ MichałM. Orlicz MichałM., Granica Polsko-Węgierska, „Wiadomości Ziem Górskich”, r. II (5), Warszawa: Zarząd Główny Związku Ziem Górskich, 1 maja 1939, s. 4 (pol.).
- ↑ Regulamin górskiej odznaki turystycznej P. T. T. wraz ze spisem punktowanych wycieczek oraz spisem przewodników do G. O. T., wyd. 2, Kraków: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, 1936, s. 67 (pol.).
- ↑ Mapa topograficzna 1:300 000, arkusz 96 Dolina (Mukačevo), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1929 (pol.).
- ↑ L. G. M., Kronika | Piśmiennictwo. | Nowe mapy z terenu Karpat. WaleryW. Goetel, Jan AlfredJ.A. Szczepański (red.), „Wierchy”, Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (14), Kraków: Gebethner i Wolff, 1936, s. 256 (pol.).
- ↑ WydawnictwoW. Bezdroża WydawnictwoW., Gorgany. Góry Ukrainy z plecakiem [online], Wirtualna Polska, 4 sierpnia 2008 [dostęp 2023-11-22] [zarchiwizowane z adresu 2023-11-22] (pol.).
- ↑ JanuszJ. Gudowski JanuszJ., Ukraińskie Beskidy Wschodnie, t. 2, (nazwa wymieniona w spisie treści), Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Dialog”, 1997 (pol.).
- ↑ OłeksandrO. Hałahan OłeksandrO., OlhaO. Kowtoniuk OlhaO., NatalijaN. Korohoda NatalijaN., Геоморфологічні передумови формування белігеративних ландшафтів (на прикладі хребта Братківський (Привододільні Ґорґани)) [PDF], „Science and Education a New Dimension. Natural and Technical Sciences”, r. VI (20 (172)), 2018, s. 13–14, DOI: 10.31174/SEND-NT2018-172VI20-03, ISSN 2308-5258 [zarchiwizowane z adresu 2023-11-10] (ukr.).
- ↑ TarasT. Kłapczuk TarasT., Морфоструктури гірської частини басейну Бистриці Надвірнянської [PDF], „Probłemy heomorfołohoji i pałeoheohrafiji Ukrajinśkych Karpat i pryłehłych terytorij” (1 (6)), Uniwersytet Lwowski, 2016, s. 83, ISSN 2519-2620 [zarchiwizowane z adresu 2022-06-17] (ukr.).
- ↑ SerhijS. Bortnyk SerhijS. i inni, Басейн річки Чорна Тиса – перспективна територія для розширення меж Карпатського біосферного заповідника, „Fizyczna heohrafija ta heomorfołohija” (90 (2)), Kijowski Uniwersytet Narodowy im. Tarasa Szewczenki, 2018, s. 98, ISSN 0868-6939 [zarchiwizowane z adresu 2023-03-06] (ukr.).