Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Master_Polikarp%27s_Dialog_with_Death.jpg/220px-Master_Polikarp%27s_Dialog_with_Death.jpg)
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (De morte prologus, Dialogus inter Mortem et Magistrum Polikarpum) – średniowieczny wierszowany dialog moralistyczno-dydaktyczny, najbardziej znany polski utwór tego typu, powstały najprawdopodobniej na początku XV wieku. Rozpoznawany współcześnie z dwóch przekazów - rękopiśmiennego i wersji drukowanej. Pierwszy z nich (tzw. przekaz płocki) zapisany został w należącym do Mikołaja z Mirzyńca kodeksie powstałym w latach 1463-1465[1], zaginął jednak podczas II wojny światowej. Zawierał on większą część utworu, bez zakończenia. Zostało ono zrekonstruowane w 1925 roku przez Jana Łosia na podstawie staroruskiego przekładu z XVI wieku[1]. Drugi przekaz to kompletna wersja drukowana dzieła, wydana nakładem Macieja Szarffenberga w Krakowie w 1542 roku, odkryta przez prof. Wiesława Wydrę w 2017.
Historia
Utwór nieznanego autora powstał w oparciu o anonimowe łacińskie dzieło z XIV wieku. Dialogus magistri Policarpi cum Morte[2].
Niepełny tekst dzieła był znany z rękopisu, który znajdował się w zbiorach Biblioteki Seminaryjnej w Płocku. Manuskrypt powstał w latach 1463-1465 i należał do Mikołaja z Mirzyńca, kanonika płockiego. Dialog zapisał (prawdopodobnie około 1463) bratanek Mikołaja, Dawid z Mirzyńca[3]. Rękopiśmienny utwór był częścią kodeksu liczącego 463 karty i zawierającego głównie kazania, na 272 znalazła się Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. Pismo zaginęło podczas II wojny światowej[2].
1 lipca 2018 roku Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu poinformował, że prof. Wiesław Wydra odnalazł w Bibliotece Uniwersyteckiej w Erlangen[4] nieznane drukowane wydanie utworu pochodzące z 1542 roku, które w odróżnieniu od znanej dotąd wersji zachowało się w całości. Pełna jego treść zawiera 916 wersów, nosi tytuł Śmierci z Mistrzem dwojakie gadania, książki wyborne ku polepszeniu żywota ludzkiego użyteczne, w których ukazuje srogości i gorzkość jej. Oprócz tekstu Rozmowy… zawiera dialog Śmierci z Kmotrem[2].
W przekazie drukowanym występuje więcej postaci biorących udział w tańcu Śmierci (m.in. szewc, krawiec, ślosarz, baby, co czarują)[1]. Dodany dialog Śmierci z Kmotrem jest jej opowieścią o tym, jak pewnego razu wóz, którym jechała, utknął w błocie. Przechodzący obok Kmotr udzielił pomocy i zaprosił ją na chrzciny swego dziecka. Podczas zabawy Śmierć rozpoczęła taniec z kosą, pozbawiając życia innych uczestników uroczystości. Po biesiadzie Kmotr poprosił ją, by pozwoliła mu żyć na świecie wiecznie i nigdy po niego nie przyszła. Śmierć, informując, że tego uczynić nie może, obiecała mu, że przybędzie dopiero w późnej starości. Dialog kończy komiczna sytuacja, w której Kmotr ( jako starzec) przebiera się za cielę, każe się przywiązać do kołka i ukrywa przed Śmiercią wśród zwierząt hodowlanych. Śmierć nie daje się oszukać i rozpoznaje swego rozmówcę[1].
Kwestia autorstwa
Utwór jest dziełem anonimowym, jednak badacze języka oraz historycy starają się ustalić jego autorstwo. Dzieło przypisywane jest bratankowi Mikołaja z Mirzyńca - magistrowi sztuk wyzwolonych, kanonikowi płockiemu Dawidowi z Mirzyńca choć niektórzy badacze uznają go jedynie za kopistę, który przepisał wiersz innego autora. Według Wiesława Wydry, autorem odnalezionej w bibliotece w Erlangen późniejszej wersji drukowanej może być także Mikołaj Rej[2].
Znaczenie
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią jest uznawana za najcenniejszy zabytek średniowiecznej poezji świeckiej w języku polskim. Wpływ na to ma:
- Obszerność dzieła (498 wersów w wersji rękopiśmiennej, 916 wersów w wersji drukowanej),
- Motyw danse macabre ukazany w utworze,
- Moralistyczno-dydaktyczny cel dzieła: przygotowanie człowieka do śmierci,
- Forma dialogu,
- Sceny obyczajowe z życia przedstawicieli różnych stanów.
Nieznany polski autor, pisząc Rozmowę..., wzorował się na XII-wiecznym wierszu Dialogus mortis cum homine i innych łacińskich redakcjach utworu krążących w odpisach. Mimo tego polska wersja jest dość oryginalna.
Cechą, która wyróżnia tekst polski spośród innych, jest humor. Utwór satyrycznie ukazuje: mnichów i plebanów, karczmarzy oszukujących ludzi przy nalewaniu piwa, tłuste kobiety, nieuczciwych lekarzy, przekupnych i niesprawiedliwych sędziów. W części utworu zawierającej rozmowę Śmierci z Kmotrem, poznaną dzięki odkryciu drukowanego przekazu, komiczny charakter ma m.in. scena, w której Kmotr – próbując uciec przed Śmiercią – goli się na łyso, każe się przywiązać do kołka i udaje zwierzę.
Uczestnicy dialogu
- Polikarp – osoba uczona, której mądrość jest często podkreślana w tekście.
- Śmierć – chudy, blady, łysy, pożółkły, bez nosa i warg, odsłaniający żebra, nagi, przepasany chustą gnijący trup kobiety. W ręku trzyma kosę. Jej wygląd przypomina o tym, jak znikome i krótkie jest życie, a także ukazuje bardzo realistyczny wygląd ludzkiego ciała po śmierci.
- Kmotr – (tylko w przekazie drukowanym[1]) młody człowiek, który spotyka uwięzioną w błocie Śmierć, pomaga jej i zaprasza na chrzciny.
Portret Śmierci średniowiecznej
- Poczęta wraz z zerwaniem przez Ewę owocu z drzewa poznania dobra i zła, narodzona w momencie skosztowania wcześniej wspomnianego owocu przez pierwszego mężczyznę – Adama,
- Wykonuje zadanie otrzymane od Boga, nie można jej przekupić,
- Dysponuje niewyobrażalną władzą, pod którą uginają się najwięksi,
- Wie, że dosięgnie ostatecznie każdego człowieka,
- Podczas Sądu Ostatecznego będzie prowadziła grzeszników do piekła, po czym zniknie,
- Jest tylko siłą roboczą, bo decyzje o śmierci podejmuje Bóg,
- Jest odrażająca, a mimo to niektórzy chcą, a wręcz pragną się z nią spotkać,
- Jedyną osobą, która oparła się jej kosie, był Chrystus, posiadający boską moc.
Przypisy
![]() | Zobacz w Wikiźródłach tekst Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią |
![]() | Zobacz multimedia związane z tematem: Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią |
- ↑ a b c d e WiesławW. Wydra WiesławW. (wyd.), „Śmierci z Mistrzem dwojakie gadania... Nieznany drukowany przekaz Rozmowy mistrza Polikarpa ze Śmiercią z 1542 r., Poznań: Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”, 2018, ISBN 978-83-65666-44-4 .
- ↑ a b c d Prof. Wydra o swoim odkryciu: to najprawdziwszy biały kruk. [w:] niezależna.pl [on-line]. 2018-07-03. [dostęp 2018-07-05].
- ↑ Michałowska 2011 ↓, s. 533.
- ↑ w, Niezwykłe odkrycie - Wydawnictwo PSP [online], psp.amu.edu.pl [dostęp 2018-11-08] (pol.).
Bibliografia
- Wiesław Wydra, Wojciech Ryszard Rzepka: Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984, s. 267-277. ISBN 83-04-01568-4.
- Polska poezja świecka XV wieku, oprac. M. Włodarski, Wrocław - Warszawa - Kraków 1997, BN I, 60.
- „Śmierci z Mistrzem dwojakie gadania…”. Nieznany drukowany przekaz „Rozmowy mistrza Polikarpa ze Śmiercią” z 1542 r., wydał Wiesław Wydra, Poznań 2018.
- Teresa Michałowska: Literatura polskiego średniowiecza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011. ISBN 978-83-01-16675-5.
Linki zewnętrzne
- Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią w serwisie Wolne Lektury
- p
- d
- e
poezja obyczajowa | |
---|---|
wiersze satyryczne | |
utwory okolicznościowe i polemiczne | |
poezja dydaktyczna |
|
poezja miłosna |
|
cyzjojany |
- Na podstawie: Polska poezja świecka XV wieku, oprac. Maciej Włodarski. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1998. ISBN 83-04-04378-5
- PWN: 3969299