Rzodkiewnik
![]() Morfologia (rzodkiewnik pospolity) | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | kapustowce | ||
Rodzina | kapustowate | ||
Rodzaj | rzodkiewnik | ||
Nazwa systematyczna | |||
Arabidopsis (de Candolle) Heynhold F. Holl and G. Heynhold, Fl. Sachsen. 1: 538. 1842[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
A. thaliana (Linnaeus) Heynhold | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
Rzodkiewnik (Arabidopsis Heynh.) – rodzaj roślin należący do rodziny kapustowatych. Obejmuje 10[3]–11[5][6] gatunków. Rośliny te występują w Europie i Azji, i tylko Arabidopsis arenicola rośnie endemicznie w Ameryce Północnej[3][6]. W Polsce rosną dwa gatunki tradycyjnie tu włączane: rzodkiewnik pospolity (A. thaliana) i rzodkiewnik szwedzki (A. suecica)[7] oraz cztery gatunki, dawniej wyodrębniane w rodzaju rzeżusznik i dlatego w większości noszące zwyczajowe nazwy: rzeżusznik piaskowy (A. arenosa), rzeżusznik skalny (A. lyrata subsp. petraea), rzeżusznik tatrzański (A. neglecta) i rzodkiewnik Hallera (A. halleri)[7][5].
Rzodkiewnik pospolity jest wykorzystywany jako organizm modelowy w genetyce do identyfikacji, poznania usytuowania i mechanizmu działania rozmaitych genów. Walorami gatunku sprzyjającymi tej funkcji są: niewielkie rozmiary, krótki cykl rozwojowy, samopylność, stosunkowo niewielki genom zsekwencjonowany już w 2000 roku[8].
Morfologia
- Pokrój
- Jednoroczne, dwuletnie i wieloletnie rośliny zielne, czasem z rozłogami i drewniejącą szyją korzeniową. Pędy rozgałęziające się u nasady z łodygami prosto wzniesionymi lub podnoszącymi się, owłosione lub nagie, zwłaszcza w górnej części. Włoski proste i rozgałęzione[4][3].
- Liście
- Odziomkowe skupione w rozetę przyziemną, zwykle ogonkowe, całobrzegie, ząbkowane lub pierzasto wcinane. Liście łodygowe siedzące o blaszce całobrzegiej, ząbkowanej lub rzadziej lirowatej[3][4].
- Kwiaty
- Zebrane w grona niewydłużające się podczas owocowania. Szypułki kwiatowe cienkie, wzniesione, odstające lub nieznacznie odgięte w dół. Działki kielicha owalne, prosto wzniesione lub podnoszące się, czasem skrajna para nieco rozszerzona woreczkowato u nasady. Płatki korony białe, lawendowe lub różowawe. Pręcików sześć, prosto wzniesionych, słabo czterosilnych. Zalążnia górna z 15–80 zalążkami w każdej z dwóch komór, szyjka słupka do 1 mm długości, znamię główkowate[4][3].
- Owoce
- Walcowate lub spłaszczone równowąskie łuszczyny zawierające liczne nasiona[4][3].
Systematyka
Ujęcie taksonomiczne rodzaju Arabidopsis było przez długi czas przedmiotem kontrowersji. Gatunki zaliczane były do rodzaju na podstawie wybranych i nielicznych cech morfologicznych (takich jak obecność gwiazdkowatych włosków, równowąskiej łuszczyny i budowie liścieni), co skutkowało włączaniem tu jeszcze w latach 90. XX wieku nawet ok. 60 gatunków[3][9]. W niektórych bardzo szerokich ujęciach taksonomicznych rodzaj Arabidopsis wraz m.in. z Cardaminopsis łączony bywał z rodzajem gęsiówka Arabis (tylko na podstawie ułożenia liścieni i zawiązka korzenia w nasionie)[9][10]. W końcu lat 90. zastosowanie metod molekularnych pozwoliło na uściślenie powiązań filogenetycznych. Okazało się, że cechy uznawane za diagnostyczne ewoluowały wielokrotnie w obrębie rodziny kapustowatych w różnych liniach i krytyczna analiza danych molekularnych ujawniła polifiletyczny charakter taksonów w ich szerokim ujęciu[3][9]. W pierwszych dwóch dekadach XXI wieku generalnie utrzymano ujęcie rodzaju Arabidopsis z przełomu wieków zawężające liczbę zaliczanych tu gatunków, aczkolwiek dodawano do niego nowo wyróżniane gatunki i podgatunki w wyniku odkryć nowych taksonów i reorganizacji synonimów. W obrębie rodzaju wciąż jednak kilka taksonów w randze gatunku jest dyskusyjnych, w efekcie wyróżnia się od ok. 11[6] do 15[9]. Dzieloną są one na kilka grup/kompleksów: monotypową z diploidalnym i szeroko rozprzestrzenionym A. thaliana, grupy A. arenosa, A. halleri i A. lyrata, trzy diploidalne gatunki endemiczne dla niewielkich obszarów w południowej Europie oraz dwa alloploidalne gatunki z północnej Eurazji[9].
- Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
Rodzaj z rodziny kapustowatych (Brassicaceae), rzędu kapustowców (Brassicales), kladu różowych (rosids) w obrębie okrytonasiennych (Magnoliophyta)[2].
- Arabidopsis arenicola (Richardson ex Hooker) Al-Shehbaz
- Arabidopsis arenosa (L.) Lawalrée – rzeżusznik piaskowy
- Arabidopsis cebennensis (DC.) O'Kane & Al-Shehbaz
- Arabidopsis croatica (Schott) O'Kane & Al-Shehbaz
- Arabidopsis halleri (L.) O'Kane & Al-Shehbaz – rzodkiewnik Hallera
- Arabidopsis lyrata (L.) O'Kane & Al-Shehbaz – rzeżusznik skalny
- Arabidopsis neglecta (Schult.) O'Kane & Al-Shehbaz – rzeżusznik tatrzański
- Arabidopsis pedemontana (Boiss.) O'Kane & Al-Shehbaz
- Arabidopsis petrogena (A.Kern.) V.I.Dorof.
- Arabidopsis suecica (Fr.) Norrl. – rzodkiewnik szwedzki
- Arabidopsis thaliana (L.) Heynh. – rzodkiewnik pospolity
- Arabidopsis umezawana Kadota
- Rzeżusznik piaskowy Arabidopsis arenosa
- Rzodkiewnik Hallera Arabidopsis halleri
- Rzeżusznik skalny Arabidopsis lyrata subsp. petraea
- Rzodkiewnik pospolity Arabidopsis thaliana
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-11-10] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j Ihsan A. Al-Shehbaz: Arabidopsis (de Candolle) Heynhold. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-06-13].
- ↑ a b c d e Arabidopsis Heynhold. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-06-13].
- ↑ a b c Arabidopsis. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-06-13].
- ↑ a b c Arabidopsis Heynh.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-04-19].
- ↑ a b ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 34, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ Murray W. Nabors: Introduction to Botany. San Francisco, Boston, New York: Universtity of Mississippi, 2004, s. 270.
- ↑ a b c d e Marcus A Koch. The plant model system Arabidopsis set in an evolutionary, systematic, and spatio-temporal context. „Journal of Experimental Botany”. 70, 1, s. 55-67, 2019. DOI: 10.1093/jxb/ery340.
- ↑ List of Genera in BRASSICACEAE (not fully reorganized), [w:] Vascular plant families and genera, Kew Gardens & Missouri Botanical Garden [dostęp 2018-06-13] (ang.).
Linki zewnętrzne
- www.arabidopsis.org – The Arabidopsis Information Resource (TAIR)