Sądowel
wieś | |||
![]() Widok na wieś od południa z Kościołem Matki Boskiej Królowej Świata w centrum | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Powiat | |||
Gmina | Wąsosz | ||
Strefa numeracyjna | 65 | ||
Kod pocztowy | 56-210[2] | ||
Tablice rejestracyjne | DGR | ||
SIMC | 0377271 | ||
Położenie na mapie gminy Wąsosz ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu górowskiego ![]() | |||
![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/WielkoPolska_epoki_Piastowskiej.jpg/220px-WielkoPolska_epoki_Piastowskiej.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Sadowel_%28Lechitow%29_%281%29.jpg/240px-Sadowel_%28Lechitow%29_%281%29.jpg)
Sądowel (niem. Sandelswalde) – wieś w Polsce, położona w województwie dolnośląskim, w powiecie górowskim, w gminie Wąsosz[4][5][6].
Do 2023 r. miejscowość była częścią wsi Lechitów[5].
Wchodzi w skład sołectwa Lechitów.
Nazwa
Nazwa miejscowości pochodzi od polskiego słowa sąd[7]. Niemiecki geograf oraz językoznawca Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu, wymienia jako najwcześniejsze zanotowane nazwy wsi w dokumencie z 1103 roku Sandowel oraz Sądowl podając ich znaczenie "Gerichtsort" – "miejscowość sądów"[7].
Śląski pisarz Konstanty Damrot w swojej pracy o śląskim nazewnictwie z 1896 roku wydanej w Bytomiu wymienia dwie nazwy: polską w formie "Sędziwój" oraz niemiecką w formie "Sandewalde". Cytuje on również szereg nazw zanotowanych w średniowiecznych, łacińskich dokumentach: 1103 Sandovel oraz Sandveli, 1155 Sandul oraz Sandoul, 1202 Sandoval, Zandovel oraz Zudowel[8]. Nazwę powiązał on z popularnym w średniowieczu, staropolskim imieniem Sędziwoj. W wyniku procesów lingwistycznych "j" miało zamienić się w "l". Imię Sędziwój również zawiera w pierwszym części słowo "sąd" więc obie teorie nie są sprzeczne. 22 W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Zandawel[9][10].
Historia
Sądowel uznawany jest za jedną z najstarszych osad, a następnie pierwszych grodów kasztelańskich w tej okolicy. Bulla papieża Hadriana IV z 1155 wymienia Sądowel jako gród kasztelański, który był w posiadaniu biskupstwa wrocławskiego. Zapisy w kronikach odnotowują, że władza spoczywała w rękach przedstawicieli wielu polskich rodów m.in. Częstobór, Mojko, Przebysław i Trybut.
Miejscowość początkowo leżała w granicach Wielkopolski. W średniowieczu została zdobyta i w wyniku aneksji, przyłączona do Śląska przez książąt śląskich. W 1217 miało miejsce w Sądowlu zawarcie pokoju pomiędzy księciem wielkopolskim Władysławem Laskonogim a księciem śląskim Henrykiem I Brodatym, w wyniku którego miejscowość przypadła temu ostatniemu[3] .
Według hipotezy Krzysztofa Ożóga[11] to właśnie w tej miejscowości miał miejsce w 1281 roku zjazd Piastów śląskich, na którym gospodarz, Henryk IV Probus, łamiąc wszelkie zasady gościnności, uwięził zaproszonych Henryka III, Przemysła II i Henryka V, chcąc uzyskać od nich ustępstwa polityczne. Gród uległ zniszczeniu w 1319 w wyniku walk Bolesława III, księcia brzeskiego.
Kościół katolicki wybudowano w miejscowości w XI wieku zaraz po wprowadzeniu chrześcijaństwa w Polsce. W wieku XVI został on zamieniony na protestancki[12]. W II połowie XVIII w. kroniki odnotowały istnienie kościoła ewangelickiego, plebanii i szkoły.
W 1821 roku w miejscowości od nowa wybudowano kościół protestancki. W XIX wieku miejscowość pod niemiecką nazwą Sandewalde oraz polską Sądowa Góra wymienia Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podając, że leży ona w powiecie górowskim (Guhrau). Notuje on również, że w 1842 roku znajdowało się w niej 10 domów z 73 mieszkańcami, wśród których był 1 katolik[12].
Obecnie jest to wieś niesołecka, sołectwo znajduje się w pobliskim Lechitowie.
W latach 1975–1998 Sądowel należał administracyjnie do województwa leszczyńskiego.
Zabytki
Osobny artykuł: Kościół Matki Boskiej Królowej Świata w Sądowlu.
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisany jest obiekt[13]:
- kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. fil. pw. Matki Bożej Królowej Świata, z drugiej poł. XIX w.
Warte uwagi są dwa grodziska znajdujące się na przeciwległych brzegach Baryczy oraz domy szachulcowe stanowiące zabudowę wsi.
Osoby urodzone w Sądowlu
- W 1686 urodził się Adam Christian Thebesius;
- W 1824 urodził się Kuno Fischer.
Przypisy
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 9 stycznia 2024, identyfikator PRNG: 121091
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 641 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
- ↑ a b Praca zbiorowa 1877 ↓.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
- ↑ a b Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 22 grudnia 2023 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw i rodzajów niektórych miejscowości oraz obiektów fizjograficznych. (Dz.U. z 2023 r. poz. 2799)
- ↑ GUS. Rejestr TERYT
- ↑ a b HeinrichH. Adamy HeinrichH., Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstehung und Bedeutung. Ein Bild aus der Vorzeit, wyd. 2, Breslau: Verlag von Priebatsch’s Buchhandlung, 1888, s. 9, OCLC 456751858 (niem.).
- ↑ Konstanty Damrot: Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen: Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde. Beuthen: Verlag von Felix Kasprzyk, 1896, s. 80.
- ↑ Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
- ↑ H. Markgraf, J. W. Schulte, "Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis", Breslau 1889
- ↑ Nie ma pewności, gdzie w rzeczywistości zjazd się odbył, gdyż żadne źródło współczesne tym wydarzeniom o tym nie wspomina. Przypuszczenia historyków, że mogło to mieć w Sądowlu por. Krzysztof Ożóg, Przemysł II, Piastowie – Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 155-156, czy w Baryczy, por. Zygmunt Boras, Przemysław II, 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 25, są oparte tylko na źródłach pośrednich. Nie znany jest także powód tak licznego spotkania książąt dzielnicowych.
- ↑ a b Sandelswalde, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X: Rukszenice – Sochaczew, Warszawa 1889, s. 267 .
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 27. [dostęp 2012-08-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-03-27)].
Bibliografia
- BIP. bip.wasosz.dolnyslask.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-02-22)].
- Glogow.pl, Sądowel
- Bogdan Zgodziński "Województwo leszczyńskie" Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1989 ISBN 83-01-07676-3 s. 340
- Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląscy" Wydawnictwo Śląsk 1978 s. 137
Linki zewnętrzne
- Sandelswalde, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X: Rukszenice – Sochaczew, Warszawa 1889, s. 267 .
- p
- d
- e
- Siedziba gminy: Wąsosz
Miasto |
|
---|---|
Wsie |
|
Osada leśna |
|
Część wsi |
|
Osada wsi |
|
Przysiółki wsi |
|