Sakramentarz tyniecki
![]() Sakramentarz tyniecki: Przedstawienie Chrystusa | |||
Oznaczenie | Rps BOZ 8 | ||
---|---|---|---|
Data powstania | ok. 1060–1070 | ||
Miejsce powstania | diecezja kolońska | ||
Zawartość | modlitwy dla kapłana celebrującego mszę | ||
Język | łacina | ||
Rozmiary | 28,5 × 22,5 cm | ||
Liczba kart | 237 | ||
Miejsce przechowywania | Biblioteka Narodowa w Warszawie | ||
|
Sakramentarz tyniecki – jeden z najstarszych zachowanych iluminowanych rękopisów liturgicznych, jakie pojawiły się na ziemiach polskich we wczesnym średniowieczu[1].
Historia
Sakramentarz powstał najprawdopodobniej w XI wieku w diecezji kolońskiej, aczkolwiek dokładniejsze datowanie jest niepewne: pocz. XI w. (Sobieszczański), około 1060 (J. Sawicka), około 1060–1070 (M. Pietrusińska), około 1070–1080 (P. Bloch, H. Schnitzler)[2][3]. Możliwe, że do Polski manuskrypt został sprowadzony już za czasów panowania Kazimierza Odnowiciela przez biskupa krakowskiego Aarona z Brunwillare[4]. Jednak istnieją także przypuszczenia, że manuskrypt jest późniejszy i trafił do Polski za panowania Bolesława Śmiałego[4]. Swą nazwę manuskrypt zawdzięcza Opactwu Benedyktynów w Tyńcu, dla którego prawdopodobnie został sprowadzony i w którym był przechowywany[3]. Możliwe jednak, że początkowo, do połowy XII w., znajdował się w opactwie św. Wincentego na Ołbinie[4].
Na temat historii sakramentarza w wiekach XII–XIX jest niewiele informacji[5]. Prawdopodobnie przynajmniej do XIII w. był używany jako księga liturgiczna, później traktowano go jako cenny zabytek[5]. Wiadomo, że w 1656, w czasie wojen szwedzkich, księga została zrabowana z Tyńca przez Szwedów, a następnie odkupiona w Krakowie, skąd powróciła do klasztoru. Informuje o tym notka na pierwszej karcie: Anno domini 1656 die 11 Augusti tę xięgę w klasztorze tynieckim wyrabowano gdy obóz Szwedzi rozproszyli Polaków tamże pod tymże klasztorem y tę xiążkę odkupiono w Krakowie[2]. Obecna oprawa rękopisu pochodzi z XVII wieku[4]. W opracowaniach przyjmowano, że księga mogła mieć wcześniej drogocenną oprawę z kości słoniowej, która została odłączona po zrabowaniu przez Szwedów[6]. Możliwe jednak, że zniszczona oprawa została wymieniona jeszcze przed zrabowaniem rękopisu[6].
W 1814 sakramentarz został zakupiony w Krakowie za 1000 złotych przez Stanisława Kostkę Zamoyskiego, który w 1818 r. przekazał go do Biblioteki Ordynacji Zamojskiej[2].
W 1939 rękopis usiłowały przejąć i wywieźć do Niemiec grupy Kajetana Mühlmanna i Petera Paulsena, zajmujące się grabieżą polskich dzieł sztuki[7]. Sakramentarz został skonfiskowany z Biblioteki Zamojskich, jednak nie wywieziono go do Rzeszy i pozostał w Warszawie na Alei Szucha[8]. W listopadzie 1941 dzięki staraniom Gustava Abba, stojącego na czele utworzonej w Polsce przez Niemców Biblioteki Państwowej, rękopis powrócił do Biblioteki Ordynacji[9]. Po powstaniu warszawskim, na mocy umowy kapitulacyjnej, miała miejsce tzw. akcja pruszkowska, czyli przewożenie niektórych ocalałych zbiorów bibliotecznych do hal Zakładów Remontowych w Pruszkowie, z których część wywieziono następnie do Niemiec[10]. W trakcie tej akcji niektóre najwartościowsze zabytki, w tym Sakramentarz tyniecki, zostały potajemnie ukryte na terenie Polski[11]. Sakramentarz trafił najpierw do Podkowy Leśnej, a następnie do kolegiaty łowickiej, gdzie ukryto go pod posadzką krypty[12].
W 1946/1947 trafił wraz z depozytem Biblioteki Ordynacji Zamojskiej do zbiorów Biblioteki Narodowej[13][3]. W 1952 stał się własnością Biblioteki Narodowej na mocy ustawy znoszącej m.in. biblioteki fundacyjne[13]. Sakramentarz jest dostępny online w Cyfrowej Bibliotece Narodowej „Polona”[14].
Opis
Manuskrypt o wymiarach 28,5 × 22,5 cm spisany został na pergaminie[2]. Kodeks zawiera 234 karty[3]. Czterdzieści dwie strony zdobią bordiury tworzące prostokątne ramy wypełnione motywami liści i palmet, uzupełnione plecionką[2]. Trzydzieści osiem stron pisanych jest złotem i srebrem na purpurze[2]. Ponadto manuskrypt zawiera[2]:
- dwie całostronnicowe miniatury figuralne:
- Maiestas Domini (k. 17v) – postać Chrystusa w mandorli na podwójnym łuku tęczy, z aniołami po bokach i symbolami ewangelistów w rogach
- Ukrzyżowanie (k. 19v) – inicjał T, przedstawiający Chrystusa na krzyżu, krzyż i tekst złoty na tle purpurowym, dwa medaliony z popiersiami płaczących na wysokości ramion krzyża
- dwa inicjały całostronnicowe:
- V (k. 18v) – wypełniony plecionką z elementami roślinnymi, z postacią anioła na dole i czterema głowami męskimi w medalionach
- D (k. 27) – wypełniony plecionką na purpurowym tle, ujęty bordiurą
- trzynaście mniejszych inicjałów wypełnionych złotą lub srebrną plecionką o motywach roślinnych
Większość tekstu zapisana jest pismem zbliżonym do minuskuły karolińskiej, zaś w tytułach i dla podkreślania części tekstu użyte zostały majuskuła i uncjała[2]. Karty 177–180v, 236, 237 spisane zostały inną ręką, zaś na kartach 67v–71v, 156–158 są dopiski z XII wieku[2].
Oprawę, wykonaną w XVII w., stanowi deska pokryta brązową zdobioną skórą, na górnej i dolnej okładzinie zachował się tłoczony złotem owalny superekslibris z herbem opactwa i inskrypcją: „DIVI TUTELLARES COENOBI TYNECENSIS”[3].
Manuskrypt zawiera teksty używane przez kapłana podczas sprawowania mszy (Missa in ipso die Dedicatione ecclesie et per totum annum, Missa communis, Missa pro rege et exercitu ejus, Kalendarium, Canon missae)[2][3]. Znajduje się też w nim najstarszy zapis muzyczny w Polsce w postaci cheironomicznej, dopisany w XII wieku[2].
Okazała forma manuskryptu świadczy o jego przynależności do tzw. rękopisów królewskich, które spełniały nie tylko funkcję liturgiczną, ale były także wyrazem splendoru monarchii[3]. Artystyczne zdobienia księgi i kompozycja miniatur figuralnych pozwalają zaliczyć iluminacje do jednych z najpiękniejszych dzieł późnej fazy rozwoju tzw. ottońskiej szkoły malarskiej w Kolonii[3].
- Przednia okładka
- Miniatura Maiestas Domini
- Miniatura Ukrzyżowanie
- Inicjał całostronnicowy V
- Inicjał całostronnicowy D
- Ozdobna strona spisana na purpurze
- Ozdobna strona spisana na purpurze
- Pierwsza strona tekstu
- Strona z inicjałem C
- Strona z dopisanymi glosami i neumami
Przypisy
- ↑ Sijka 2018 ↓, s. 327.
- ↑ a b c d e f g h i j k Tyniec: sztuka i kultura benedyktynów od wieku XI do XVIII 1994 ↓, s. 32.
- ↑ a b c d e f g h Nad złoto droższe. Skarby Biblioteki Narodowej 2003 ↓, rozdz. „Sakramentarz tyniecki”.
- ↑ a b c d Łukasz Kozak: Sakramentarz tyniecki. Polona/Blog, 2015-11-25. [dostęp 2020-11-05].
- ↑ a b Sijka 2018 ↓, s. 328.
- ↑ a b Tyniec: sztuka i kultura benedyktynów od wieku XI do XVIII 1994 ↓, s. 33.
- ↑ Sijka 2018 ↓, s. 329, 332.
- ↑ Sijka 2018 ↓, s. 333.
- ↑ Sijka 2018 ↓, s. 334.
- ↑ Sijka 2018 ↓, s. 335–336.
- ↑ Sijka 2018 ↓, s. 336.
- ↑ Sijka 2018 ↓, s. 336–337.
- ↑ a b Sijka 2018 ↓, s. 337.
- ↑ Sacramentarium Tinecense [online], Polona [dostęp 2017-12-03] .
Bibliografia
- Nad złoto droższe. Skarby Biblioteki Narodowej (wersja elektroniczna). Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2003. ISBN 83-7009-433-3. [dostęp 2020-11-05]. (pol.).
- Katarzyna Sijka. Losy „Sakramentarza tynieckiego” podczas II wojny światowej. „Saeculum Christianum”. XXV, s. 327–340, 2018.
- Tyniec: sztuka i kultura benedyktynów od wieku XI do XVIII; katalog wystawy w Zamku Królewskim na Wawelu; październik - grudzień 1994. Kraków: Opactwo Benedyktynów w Tyńcu, 1994. ISBN 83-85433-32-5.
Linki zewnętrzne
- Sakramentarz Tyniecki w CBN „Polona”