Smaczliwka wdzięczna
![]() Przekrój przez owoc | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | magnoliopodobne | ||
Rząd | wawrzynowce | ||
Rodzina | wawrzynowate | ||
Rodzaj | smaczliwka | ||
Gatunek | smaczliwka wdzięczna | ||
Nazwa systematyczna | |||
Persea americana Mill. Gard. Dict. ed. 8 s.p. 1768[3] | |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4] | |||
![]() najmniejszej troski | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/Starr_060928-0513_Persea_americana-2.jpg/180px-Starr_060928-0513_Persea_americana-2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/Persea_americana20090705_42.jpg/180px-Persea_americana20090705_42.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Persea_americana_flowers-2.jpg/180px-Persea_americana_flowers-2.jpg)
Smaczliwka wdzięczna, awokado właściwe (Persea americana) – gatunek wiecznie zielonych drzew z rodziny wawrzynowatych (Lauraceae). Wykopaliska dowodzą, że awokado było już wykorzystywane 7000 lat p.n.e. Pierwotnie pochodzi z południowego Meksyku, lecz stosunkowo szybko rozpowszechniło się z Ameryki Północnej – przez Środkową – aż do Południowej (Peru)[5].
Morfologia
- Pokrój
- Drzewo dorastające do 24 m wysokości[6].
- Liście
- Skórzaste, lancetowate, całobrzegie, o długości do 25 cm, 2–12 cm szerokości, ułożone na pędzie skrętolegle lub naprzemianlegle.
- Kwiaty
- Żółtawozielone, zebrane w wiechy na szczytach pędów.
- Owoce
- Owoc o masie do 170 g, nazywany gruszką awokado, ma gruszkowaty, rzadziej okrągły lub jajowaty kształt[6]. Gruby, zielony egzokarp otacza tłusty, kremowozielonkawy miąższ (mezokarp) oraz niejadalne nasiono. Ze względu na brak endokarpu owoc ten jest jednonasienną jagodą[7][8][9], z nasionem otoczonym cienką łupiną nasienną. Z uwagi jednak na podobieństwo morfologiczne część autorów zalicza ten owoc do pestkowców[10].
- Okres dojrzewania owocu jest wyjątkowo długi – przeciętnie trwa 6-8 miesięcy. Częścią jadalną jest miąższ, stanowiący ok. 85% masy owocu.
Znaczenie gospodarcze
Awokado Produkcja w 2018 | |
---|---|
Państwo | Produkcja (w tonach) |
![]() | 2 184 663 |
![]() | 644 306 |
![]() | 504 517 |
![]() | 410 094 |
![]() | 326 666 |
![]() | 235 788 |
![]() | 233 933 |
![]() | 168 528 |
![]() | 139 685 |
![]() | 131 720 |
Awokado jest uprawiane głównie w Ameryce Północnej (76% światowej produkcji), Afryce (11%), Azji (9%) i południowej Europie (2%)[6].
W medycynie ludowej awokado miało szereg zastosowań, w tym leczenie nadciśnienia tętniczego, cukrzycy, zapalenia oskrzeli, bóli brzucha i biegunek. Skórka owocu wykazuje działanie antybiotyczne (stosowano ją jako środek przeciwrobaczy). Olej z nasiona ma właściwości ściągające, wywar z pestek uśmierzał ból zębów, a pasta z mielonych pestek stosowana była w leczeniu dolegliwości skórnych (świerzb, łupież, ropiejące rany). Liście stosowano jako środek przeciwkaszlowy, stosowano je ponadto w niedokrwistości, hipercholersterolemii, zapaleniu błony śluzowej żołądka, wrzodów żołądka i dwunastnicy, a okłady z liści do leczenia nerwobóli. W badaniach na zwierzętach wykazano pozytywny wpływ na profil lipidowy krwi, stężenie HDL, poziom glukozy i stężenie hemoglobiny[6].
Awokado jest stosowane także w sztuce kulinarnej. Zawarte w owocach tłuszcze są równie łatwo przyswajalne przez organizm człowieka co masło. Zawartość nienasyconych tłuszczów sprawia, że polecane powinno być osobom chorującym na miażdżycę, nadciśnienie oraz jako uzupełnienie diety lub substytut masła[12].
W 2000 r. na Międzynarodowym Kongresie Chemicznym w Honolulu dr H. Kawagishi z Uniwersytetu Shizuoka (Japonia) przedstawił zachęcające wyniki oddziaływania awokado na wątrobę uszkodzoną wirusowym zapaleniem wątroby (WZW typu C)[13].
Dojrzały owoc doskonale się rozsmarowuje. Bywa zamiennikiem tłuszczów zwierzęcych. Spożywać go można w postaci sałatek oraz przystawek. Dodanie soku z cytryny zapobiega brunatnieniu miąższu owocu[potrzebny przypis].
Owoc znajduje także różnorodne zastosowanie w kuchniach etnicznych[potrzebny przypis]:
- wegetariańskie sushi (Japonia/Kalifornia),
- napoje mleczne z awokado i lodem (vitamina de abacate, Brazylia),
- pasta z awokado (guacamole, Meksyk),
- odwar sporządzony ze skóry pomaga w rozstrojach żołądkowo-jelitowych oraz wykazuje działanie przeciwrobacze.
Awokado stosuje się także w kosmetyce. Maseczki z tego owocu łagodzą podrażnienia skóry (w tym również spowodowane słońcem) i odżywiają cerę[potrzebny przypis].
- Indonezyjski shake (jus alpokat)
- Guacamole
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Dane liczbowe na podstawie: Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow; Tabele składu i wartości odżywczej żywności; Wydawnictwo Lekarskie PZWL; Warszawa; 2017; s. 604, ISBN 978-83-200-5311-1 Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[14] |
Skład chemiczny i wartość odżywcza
Poza wymienionymi w szablonie wartości odżywczych znajdują się jeszcze znaczne ilości aminokwasów (na 100 g):
- Izoleucyna – 89 mg;
- Leucyna – 158 mg;
- Lizyna – 118 mg;
- Metionina – 47 mg;
- Fenyloalanina – 86 mg;
- Tyrozyna – 32 mg;
- Treonina – 83 mg;
- Walina – 122 mg;
- Alanina – 151 mg;
- Kwas asparaginowy – 353 mg;
- Kwas glutaminowy – 265 mg;
- Glicyna – 105 mg;
- Prolina – 97 mg;
- Seryna – 102 mg[15].
Toksyczność dla zwierząt
Roślina jest trująca dla psów, kotów, koni, bydła, kóz, królików, ptaków (strusi[16], kur[16], kanarków[17], papużek falistych[17]) i ryb z powodu zawartości persyny. Spożycie może doprowadzić do śmierci[18][19]. Ptaki tropikalne w rejonach, gdzie awokado występuje naturalnie, np. trogony czy kwezale(inne języki) zjadają dzikie owoce awokado[20] bez uszczerbku na zdrowiu[21].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2016-08-06] (ang.).
- ↑ Persea americana Mill.. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2016-10-21].
- ↑ Persea americana, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Avocadissimo. [w:] Alles rund um die Avocado [on-line]. [dostęp 2011-06-10]. (niem.).
- ↑ a b c d BartoszB. Kulczyński BartoszB., AnnaA. Gramza-Michałowska AnnaA., Awokado. wartość żywieniowa, „Przemysł Spożywczy”, Warszawa: Wydawnictwo Czasopism i Książek Technicznych SIGMA-NOT Sp. z o.o., 2015, s. 33–34, ISSN 0033-250X (pol.).
- ↑ Persea americana Miller. [w:] Global Information Hub on Integrated Medicine (Globinmed) [on-line]. [dostęp 2011-01-25]. (ang.).
- ↑ The encyclopedia of fruit & nuts. Janick J., Paull R. E. (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 441. ISBN 978-0-85199-638-7.
- ↑ Litz R. E., Witjaksono, Raharjo S., Efendi D., Pliego-Alfaro F., Barcelo-Munoz A.: Persea americana Avocado. W: Litz R. E. (red.) Biotechnology of fruit and nut crops. Biotechnology in Agriculture Series. Biotechnology in Agriculture Series 29, 2004, s. 325–345. ISBN 0-85199-662-0.
- ↑ Jolanta Węglarska, Karol Węglarski: Użyteczne rośliny tropików. Szkice etnobotaniczne. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2008. ISBN 978-8361320173.
- ↑ FAOSTAT [online], www.fao.org [dostęp 2020-04-13] .
- ↑ Prof. dr hab. nauk. farm. Małgorzata Schlegel-Zawadzka: Smaczliwka, czyli awokado. [dostęp 2013-01-10].
- ↑ Avocados Contain Potent Liver Protectants. [dostęp 2012-02-12].
- ↑ Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.).
- ↑ HannaH. Kunachowicz HannaH. i inni, Tabele składu i wartości odżywczej żywności, wyd. II zmienione, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017, s. 604, ISBN 978-83-200-5311-1 .
- ↑ a b W.P.W.P. Burger W.P.W.P. i inni, Cardiomyopathy in ostriches (Struthio camelus) due to avocado (Persea americana var. guatemalensis) intoxication, „Journal of the South African Veterinary Association”, 65 (3), 1994, s. 113–118, ISSN 1019-9128, PMID: 7595917 [dostęp 2017-12-23] .
- ↑ a b A.M.A.M. Hargis A.M.A.M. i inni, Avocado (Persea americana) intoxication in caged birds, „Journal of the American Veterinary Medical Association”, 194 (1), 1989, s. 64–66, ISSN 0003-1488, PMID: 2914792 [dostęp 2017-12-23] .
- ↑ Avocado. ASPCA. [dostęp 2012-09-20]. (ang.).
- ↑ Notes on poisoning: avocado. [w:] Canadian poisonous plants [on-line]. Government Canada. [dostęp 2012-09-20]. (ang.).
- ↑ Can Birds Eat Avocado? Everything You Need To Know [online], www.wildbirdscoop.com, 3 sierpnia 2022 [dostęp 2023-03-11] (ang.).
- ↑ DavidD. Moran DavidD., Why Are These 10 Foods Unsafe For Wild Birds? [online], Avian Report, 23 kwietnia 2021 [dostęp 2023-03-11] (ang.).
Bibliografia
- Barlow, Connie und Paul Martin; The Ghosts of Evolution: nonsensical fruit, missing partners and other ecological anachronisms, 2002
- Hirokazu Kawagishi, Yuko Fukumoto, Mina Hatakeyama,... Liver Injury Suppressing Compounds from Avocado (Persea americana). „J. Agric. Food Chem”. 49 (5), s. 2215–2221, 2001. DOI: 10.1021/jf0015120.
- DSDE: avocado
- BioLib: 207615
- EoL: 596888
- Flora of China: 200009046
- Flora of North America: 200009046
- GBIF: 3034046
- identyfikator iNaturalist: 62831
- IPNI: 467921-1
- ITIS: 18154
- NCBI: 3435
- Plant Finder: 281661
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2529835
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:325643-2
- Tela Botanica: 83469
- identyfikator Tropicos: 17801262
- USDA PLANTS: PEAM3
- CoL: 4F97T