Szówsko
wieś | |||
![]() Kościół parafialny pw. NSPJ w Szówsku | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Powiat | |||
Gmina | Wiązownica | ||
Liczba ludności (2021) | 3388[2] | ||
Strefa numeracyjna | 16 | ||
Kod pocztowy | 37-522[3] | ||
Tablice rejestracyjne | RJA | ||
SIMC | 0612795[4] | ||
Położenie na mapie gminy Wiązownica ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa podkarpackiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu jarosławskiego ![]() | |||
![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/Szko%C5%82a_podstawowa_w_Sz%C3%B3wsku_01.jpg/242px-Szko%C5%82a_podstawowa_w_Sz%C3%B3wsku_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Sz%C3%B3wsko_001.jpg/242px-Sz%C3%B3wsko_001.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Sz%C3%B3wsko_004.jpg/242px-Sz%C3%B3wsko_004.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_w_Sz%C3%B3wsku_%28Garbarze%29.jpg/242px-Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_w_Sz%C3%B3wsku_%28Garbarze%29.jpg)
Szówsko – wieś w Polsce położona na pograniczu Doliny Dolnego Sanu i Płaskowyżu Tarnogrodzkiego, w województwie podkarpackim, w powiecie jarosławskim, w gminie Wiązownica[4].
Prywatna wieś szlachecka Szuwsko, położona w województwie ruskim, w 1739 roku należała wraz z folwarkiem do klucza Jarosław Lubomirskich[5]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa przemyskiego.
W miejscowości kończy swój bieg prowadząca z Sieniawy droga wojewódzka nr 870. Przez miejscowość prowadzi także prowadząca z Jarosławia do Bełżca droga wojewódzka nr 865.
Od roku 1943 w miejscowości funkcjonuje parafia pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa należąca do dekanatu Jarosław III[6].
Części wsi
SIMC | Nazwa | Rodzaj |
---|---|---|
0612803 | Cegielnia | część wsi |
0612810 | Folwark | część wsi |
0612826 | Goryle | część wsi |
0612832 | Murowanka | część wsi |
0612849 | Nadsanie | część wsi |
0612855 | Setna | część wsi |
0612861 | Szówsko Duże | część wsi |
0612878 | Szówsko Małe | część wsi |
0612884 | Tarnawiec | część wsi |
0612890 | Wola | część wsi |
Historia
W czasach średniowiecznych San tworzył ogromne rozlewiska, bagna i jeziora, na których były mosty i usypane groble. Na tych terenach rosły łozy, sitowia i dzikie szuwary, od których powstała nazwa Szuwarsko. Według innej hipotezy nazwa wsi powstała od słowa Suszko - suszyć, ponieważ mieszkańcy mieli obowiązek dostarczać do Jarosławia suszone mięso i owoce leśne. Pierwsza wzmianka pochodzi z dokumentu nadania Jarosławia i okolicznych wiosek, przez króla Władysława Jagiełły z 27 listopada 1387 roku, na rzecz Jana z Tarnowa. W 1473 roku została założona przez Rafała Ordynacja Jarosławska z Jarosławiem, Przeworskiem i 29 okolicznymi wsiami, wśród których wymieniono Szówsko. 1 czerwca 1523 roku założono kolegiatę w Jarosławiu, dla której mieszkańcy Szówska składali dziesięciny[8].
Przydatnym źródłem archiwalnym są regestra poborowe, które zapisali poborcy podatkowi ziemi przemyskiej z lat: 1515[9] (wieś posiadała 13 łanów kmiecych), 1589[10], 1628[11], 1651 i 1674.
W 1891 książę Witold Czartoryski założył w Szówsku cegielnię. Kolejną jego inwestycją (1918) była kaflarnia, która była jedną z najważniejszych wytwórni kafli piecowych w Polsce międzywojennej, produkującą 0,4-0,5 mln szt. kafli rocznie. Powierzchnia przedsiębiorstwa Czartoryskich wynosiła 38 ha. W głównym budynku kaflarni o pow. 1550 m² znajdowały się dwa piece do wypalania kafli budowy Towarzystwa dla Budowli Przemysłowych Schleven i Ska z Krakowa na podstawie projektu berlińskiej firmy Eckerd i Hotop. Wyroby sygnowane były skrótem J.P.T.C.B. Kaflarnia Szówsko. Do wytwarzania kafli sprowadzano gliny specjalistyczne z Wrocławia i z Bolesławca, które stanowiły istotną domieszkę do glin miejscowych pozwalającą na produkcję wyrobów o wysokiej jakości i trwałości. Kaflarnia posiadała rozbudowaną sieć dystrybucji głównie na południu kraju (w Krakowie i Bochni, Lwowie, Tarnopolu, Przemyślu, Samborze, Struju, Stanisławowie, Kołomyi) a także eksponowała swoją ofertę na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu (1929)[12].
W II Rzeczpospolitej wieś w powiecie jarosławskim województwa lwowskiego. W 1931 liczyła 317 zagród i ok. 2000 mieszkańców, prawie samych Polaków. W latach 1944–1947 działała tu silna samoobrona broniąca ludności cywilnej. Nacjonaliści ukraińscy z OUN-UPA dokonali kilku napadów rabunkowych na wieś, mordując 4 Polaków[13].
II wojna światowa przyniosła zniszczenie komina i grabież parku maszynowego kaflarni. W 1950 roku nastąpiła nacjonalizacja zakładu, który nie zachował się do czasów współczesnych[12].
Kościół
Osobny artykuł: Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa w Szówsku.
Szówsko należało do rzymskokatolickiej parafii Jarosław-Fara. W 1905 roku w Szówsku, z inicjatywy wójta Marcina Berezy, Feliksa Krauza i Marcina Ochaba założono cmentarz, a w latach 1905–1910 książę Jerzy Konstanty Czartoryski zbudował ochronkę dla sióstr, w której znajdowała się kaplica do mszy pogrzebowych[14].
W 1938 roku rozpoczęto budowę murowanego kościoła, a w 1939 roku bp Franciszek Barda dokonał poświęcenia kamienia węgielnego i fundamentów. W 1942 roku został poświęcony kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, którego dalsza budowa trwała do 1960 roku. W styczniu 1943 roku została erygowana parafia w Szówsku, a jej pierwszym proboszczem został wikariusz z Jarosławia ks. Józef Kilar. Kościół okazał się za mały na potrzeby parafii i w 1997 roku rozpoczęto budowę nowej części kościoła i remont starej części, który ukończono w 2009 roku. 23 października 2009 roku abp Józef Michalik dokonał konsekracji kościoła[8].
Oświata
Osobny artykuł: Szkoła Podstawowa im. Jana Kochanowskiego w Szówsku.
Początki szkolnictwa w Szówsku są datowane na 1868 rok, gdy powstała szkoła trywialna. W latach 1868–1873 szkoła była trywialna, w latach 1873-1874 szkoła była ludowa, w latach 1874-1894 szkoła była 1-klasowa, a od 1894 roku 2-klasowa.
11 listopada 1984 roku szkole nadano imię Jana Kochanowskiego. W 1999 roku na mocy reformy oświaty zorganizowano 6-letnią szkołę podstawową i 3-letnie gimnazjum, a w 2008 roku utworzono Zespół Szkół w Szówsku. W 2017 roku na mocy reformy oświaty przywrócono 8-letnią szkołę podstawową.
Przypisy
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 135876
- ↑ Wieś Szówsko w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2023-01-20] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1258 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
- ↑ a b c TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-11-18].
- ↑ Adam Homecki, Rozwój terytorialny latyfundium Lubomirskich (starszej gałęzi rodu) w latach 1581-1754, w: Studia Historyczne, rok V, zeszyt 3 (58), 1972, s. 436.
- ↑ Bogdan Łaciński: Dzieje parafii Szówsko. 2007.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 1867, 2013–02–15. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2014-03-09].
- ↑ a b Historia wioski i Parafii Szówsko
- ↑ Aleksander Jabłonowski. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa Źródła dziejowe. Tom XVIII, część I. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Tom VII, część 1. Ziemie Ruskie, Ruś Czerwona (s. 135) [dostęp 2017-10-04]
[Cytat:Sowsko. lan. 13, tab. braxans fertonem.] - ↑ Aleksander Jabłonowski. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa Źródła dziejowe. Tom XVIII, część I. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Tom VII, część 1. Ziemie Ruskie, Ruś Czerwona (s. 4) [dostęp 2017-10-04]
[Cytat:Schowsko (Szuwsko), lan. 12¼, hort. s. agr. 13, inq. c. pec. 3. inq. paup. 9, ort. 5, piscat. 1.] - ↑ Zdzisław Budzyński i Kazimierz Przyboś. Polska południowo-wschodnia w epoce nowożytnej. Źródła dziejowe, tom I, część 1. Rejestr poborowy ziemi przemyskiej 1628. Wydawnictwo WSP. Rzeszów 1997 ISBN 83-87288-55-1 (s. 185)
[Cytat: Szowsko: de laneis 12 cum quartis agri per gr 30; hortulani agris carentes 13 per gr 4; inquilini pecora habentes 3 per gr 8; inquilini pauperes 9 per gr 2; artifices 5 per gr 4; Piscator 1 gr 8; a propinatione vini cremati gr 6 ............17/0/9. - ↑ a b https://www.zdunskieopowiesci.pl/o-cegielni-i-kaflarni-w-szowsku/ Maciej Burdzy O cegielni i kaflarni w Szówsku, www.zdunskieopowiesci.pl, 2021
- ↑ SzczepanS. Siekierka SzczepanS., HenrykH. Komański HenrykH., KrzysztofK. Bulzacki KrzysztofK., Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939–1947, Wrocław: Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów, 2006, s. 279, ISBN 83-85865-17-9, OCLC 77512897 .
- ↑ Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saeculari tum Regulari Ritus Latini 1914 (str. 102) [dostęp 2017-12-06]
[Cytat: in Szówsko asylum pervulorum cum oratio semipublico]
Linki zewnętrzne
- Szówsko, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XII: Szlurpkiszki – Warłynka, Warszawa 1892, s. 26 .
- Mapa katastralna wsi Szówsko z 1855 roku
- Strona parafii
- p
- d
- e
- Siedziba gminy: Wiązownica
Wsie |
|
---|---|
Osady |
|
Osada leśna |
|
Części wsi |
|
Kolonia wsi |
|
Przysiółki wsi |
|
Pozostałe miejscowości |