Tadeusz Sendzimir
![]() Wizerunek Tadeusza Sendzimira na muralu w Szczecinie | |||
Imię i nazwisko urodzenia | Tadeusz Sędzimir | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce urodzenia | 15 lipca 1894 | ||
Data i miejsce śmierci | 1 września 1989 | ||
Przyczyna śmierci | |||
Miejsce spoczynku | cmentarz w Bethlehem | ||
Zawód, zajęcie | inżynier, wynalazca | ||
Alma Mater | Politechnika Lwowska | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() | |||
|
Tadeusz Sendzimir pol. Tadeusz Sędzimir[a][1] (ur. 15 lipca 1894 we Lwowie, zm. 1 września 1989 w Jupiter na Florydzie[2][3][4]) – polski inżynier i wynalazca zwany „Edisonem metalurgii”[5]. Najbardziej znany z trzech wynalazków: metody ciągłego cynkowania ogniowego (znanej współcześnie jako proces Sendzimira), linii produkcyjnej do ciągłego walcowania blachy na zimno oraz tzw. walcarki planetarnej[6][1].
Rodzina
Urodził się we Lwowie. Był synem Kazimierza Sędzimira urzędnika państwowego w biurze nadzoru kopalń soli oraz Wandy z Jaskłowskich. Oboje rodzice po edukacji w Krakowie i Wiedniu osiedlili się na stałe we Lwowie. Rodzina Sędzimirów wywodzi się spod Krakowa ze starej szlachty polskiej i pieczętowała się herbem Ostoja[potrzebny przypis]. Tadeusz był najstarszym z czworga rodzeństwa, we Lwowie ukończył IV Gimnazjum Klasyczne i Wydział Mechaniczny Politechniki Lwowskiej. Był dwukrotnie żonaty: w latach 1922–1942 z Rosjanką Barbarą Alferieff – mieli syna Michała (inżyniera), od 1945 z Francuzką Berthą Madelaine Bernoda – mieli synów: Stanisława (śpiewaka), Jana Piotra (ekologa), i córkę Wandę (dziennikarkę)[7].
Kariera zawodowa
Podczas I wojny światowej pracował w kijowskich warsztatach samochodowych, a następnie w Rosyjsko-Amerykańskiej Izbie Handlowej, gdzie płynnie opanował język angielski oraz rosyjski. Pod koniec wojny wyjechał przez Władywostok do Szanghaju, gdzie założył fabrykę śrub, drutu i gwoździ.
W roku 1929 na krótko wyjechał do USA, gdzie zaprojektował linię galwanizacyjną w Butler w Pensylwanii. Rok później powrócił do Polski. W 1932 w Nowym Bytomiu uruchomiono walcarkę według jego pomysłu, a w 1933 w Kostuchnie (obecnie dzielnica Katowic) zbudował cynkownię stosującą pierwszą w świecie linię technologiczną ciągłego wyżarzania i cynkowania blach stalowych na skalę przemysłową według tzw. procesu Sendzimira, którego był wynalazcą. Zakład ten po raz pierwszy umożliwiał cynkowanie w sposób, który nie generował trujących oparów i wyziewów kwasów. Prezydent Mościcki, który również był wynalazcą i z wykształcenia chemikiem, zwiedzając Kostuchnę stwierdził zdziwiony – „To nie cynkownia, to sanatorium”[8]. W maju 1934 opracował i uruchomił w Hucie Pokój oryginalną linię produkcyjną do ciągłego walcowania blach cienkich na zimno wedle własnego pomysłu. Cały proces oparty był na walcowaniu blachy z równoczesnym jej rozciąganiem. Dzięki konstrukcji opracowanej przez wynalazcę grubość blachy można było zmniejszyć w procesie ciągłego walcowania z 6 mm do 0,1 mm; czyli ok. 60 razy[1]. Linia pracowała przez kilkadziesiąt lat, produkując początkowo 400 ton blachy miesięcznie, by po ulepszeniach osiągnąć tuż przed wybuchem wojny wydajność 1000 ton.
![Schemat walcarki dwudziestowalcowej opatentowanej przez Tadeusza Sendzimira](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/Sendzimir-Walzwerk.svg/220px-Sendzimir-Walzwerk.svg.png)
Jego wynalazek spotkał się z olbrzymim zainteresowaniem za granicą. W 1935 roku walcownię i cynkownię pomysłu Sendzimira zakupiła francuska Fabrique de Fer de Maubeuge, instalując ją we francuskim mieście Louvroil. Podobnego zakupu dokonała inna francuska firma Chatillon Commentry oraz angielska firma John Summers. W 1938 roku kolejną licencję zakupiła amerykańska firma Armco Steel, piąta na świecie potęga przemysłu stalowego. Nadzorując instalacje urządzeń według swoich pomysłów, Tadeusz Sendzimir w 1935 roku wyjechał do Paryża, a w 1938 do USA, tam zastał go wybuch II wojny światowej. Po wojnie pozostał na emigracji, gdzie nadal prowadził swą firmę specjalizującą się w projektowaniu maszyn do obróbki metalu. Był posiadaczem 120 patentów w górnictwie i metalurgii, z czego 73 w USA. Należał do znanych inżynierów polskiej emigracji. We wczesnych latach 80. ponad 90% światowej stali nierdzewnej przechodziło przez proces Sendzimira.
W Stanach Zjednoczonych Sędzimir zrealizował swój trzeci najbardziej znany wynalazek, tzw. walcarkę planetarną, umożliwiającą walcowanie na gorąco. Urządzenie dzięki układowi małych walców roboczych toczących się po dużych, wspierających walcach umożliwia w jednym przejściu zmienienie 200-milimetrowego bloku w 2-milimetrową blachę. Uproszczało to znacznie technikę walcowania wymagającą wielokrotnych przejść materiału do uzyskania takiego samego stopnia rozwalcowania. Pomysł został uznany za rewolucyjny i doczekał się szeregu wdrożeń w fabrykach amerykańskich, angielskich, szwedzkich, kanadyjskich i japońskich.
W początkowych czasach komunizmu jego nazwisko nie było jednak wymieniane w polskich encyklopediach pomimo wielu zasług oraz międzynarodowych sukcesów wielu jego wynalazków. Zmieniło się to dopiero po dojściu do władzy Edwarda Gierka. Pod koniec życia założył wraz z żoną Fundację Sendzimira, która do dzisiaj propaguje zasady zrównoważonego rozwoju w Polsce. Dziś fundacja jest prowadzona m.in. przez jego syna, Jana Sendzimira.
Tadeusz Sendzimir zmarł wskutek udaru, został pochowany na cmentarzu w Bethlehem pod Waterbury (Connecticut) w trumnie z ocynkowanej stali, sporządzonej ściśle według jego technologii.
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1973)
- Komandoria Orderu Zasługi PRL (1983)
- Złoty Krzyż Zasługi (11 listopada 1936)[9]
Tytuły i wyróżnienia
- w 1949 roku Amerykański Instytut Cynkowania nadał mu odznaczenie za „fundamentalne osiągnięcia w sztuce cynkowania”.
- w 1964 otrzymał Złoty Medal Międzynarodowego Zrzeszenia Galwanizatorów.
- w 1965 Złoty Medal Brytyjskiego Instytutu Żelaza i Stali im. Bessemera.
- w 1973 roku Senat Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie nadał mu tytuł doktora honoris causa[10].
- w Szwecji przyznano mu Złoty Medal Brinella przyznawany przez Akademię Nauk Technicznych.
- w 1985 Institute of Materials, Minerals and Mining przyznał mu złoty medal im. Bessemera za innowacje.
Upamiętnienie
- W 1989 roku został nakręcony dokumentalny film telewizyjny Sendzimir o jego życiu i działalności.
- 4 maja 1990 Kombinatowi Metalurgicznemu w Nowej Hucie nadano nazwę Huta im. T. Sendzimira, zwanej dawniej Hutą im. Lenina.
- Od 1999 roku Stowarzyszenie Polskich Wynalazców i Racjonalizatorów nadaje czołowym wynalazcom i twórcom postępu technicznego w Polsce Honorowy Medal im. Tadeusza Sendzimira.
Opinie o Sendzimirze
W końcu lat 50. jedno z pism branży stalowej „Metal Bulletin”, przedstawiając sylwetkę Tadeusza Sendzimira, oceniało: „Wielu fachowców dało swe nazwiska poszczególnym fazom procesów metalurgicznych, ale nieliczni z nich osiągnęli taką sławę jak Bessemer, Thomas czy Siemens. W ciągu ostatnich dwudziestu lat pojawiło się nowe nazwisko, które powinno być niewątpliwie dodane do tych gigantów: nazwisko Sendzimira. Ten niezwykły wynalazca jest bowiem autorem trzech fenomenalnych procesów technologicznych...”[8]
Uwagi
- ↑ Urodził się jako Tadeusz Sędzimir, ale w USA zmienił pisownię nazwiska na „Sendzimir” ze względu na problem z polskimi znakami diakrytycznymi.
Przypisy
- ↑ a b c Orłowski 1979 ↓, s. 235, 389.
- ↑ Sendzimir Tadeusz, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-04-25] .
- ↑ Vanda Sendzimir: Steel will: the life of Tad Sendzimir. Nowy Jork: Hippocrene Books, 1994. ISBN 0-7818-0169-9.
- ↑ Polonia Technica, Inc.. [dostęp 2019-10-23].
- ↑ Jan Forowicz: Sendzimirowie (I). lwow.com.pl, 2007. [dostęp 2014-07-15].
- ↑ AdamA. Barylski AdamA., Tadeusz Sendzimir (1894–1989). Życie i twórczość wybitnego wynalazcy, „Technika chłodnicza i klimatyzacyjna”, 12, 2008, s. 520–523 [dostęp 2017-04-25] .
- ↑ Adam Mazurkiewicz, 2017: Tadeusz Sendzimir. Mówią wieki, 11, s. 75.
- ↑ a b Olgierd Budrewicz, Orzeł na gwiaździstym sztandarze Interpress, Warszawa 1979.
- ↑ M.P. z 1936 r. nr 263, poz. 469 „za zasługi na polu pracy zawodowej”.
- ↑ Doktoraty honoris causa nadane przez AGH. agh.edu.pl. [dostęp 2011-02-23].
Bibliografia
- Bolesław Orłowski: Encyklopedia odkryć i wynalazków. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1979. ISBN 83-214-0021-3.
- Olgierd Budrewicz, Orzeł na gwiaździstym sztandarze, Interpress, Warszawa 1979.
Linki zewnętrzne
- Fundacja Sendzimira. [dostęp 2008-09-24].
- Patenty Tadeusza Sendzimira w bibliotece Polona
- Film pt. Tadeusz Sendzimir z cyklu Wielcy Polacy - nieznani wynalazcy
- PWN: 3973932