Tikál
![]() | Ten artykuł dotyczy stanowiska archeologicznego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa. |
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO | |||
![]() | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Typ | mieszany | ||
Spełniane kryterium | I, III, IV, IX, X | ||
Numer ref. | 64 | ||
Region[b] | Ameryka Łacińska i Karaiby | ||
Historia wpisania na listę | |||
Wpisanie na listę | 1979 | ||
Położenie na mapie Gwatemali ![]() | |||
![]() | |||
| |||
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/53/Tikalemblem.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Tikal-Reconstruction4.jpg/240px-Tikal-Reconstruction4.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c5/Tikal-Plaza-And-North-Acropolis.jpg/240px-Tikal-Plaza-And-North-Acropolis.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ee/TikalNAcropStelae.jpg/240px-TikalNAcropStelae.jpg)
Tikál, Tical – ruiny miasta Majów położone na terenie Gwatemali w departamencie Petén, w gminie San Andrés, na północny wschód od jeziora Petén Itzá.
W 1979 stanowisko archeologiczne w Tikál wraz z otaczającym je parkiem narodowym zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Położenie
Tikál leży w północnej Gwatemali, w departamencie Petén, w gminie San Andrés, 30 km na północ od jeziora Petén Itzá[1] . Ok. 20 km na północ od Tikál leżało mniejsze miasto Uaxactún[1] .
Nazwa
Według amerykańskiego archeologa Williama R. Coe (1920–2009) „Tikál” to tradycyjna nazwa ruin miasta bez konkretnego znaczenia[2]. Według niemieckiego odkrywcy Teoberto Malera (1842–1917) „Tikál” znaczy „miejsce, gdzie słychać głosy duchów”[2]. W języku maya „ti” znaczy „miejsce” a „k'al” znaczy „duchy”[3].
Według jednych badaczy oryginalny glif oznaczający nazwę miasta przedstawia zawiązany tobołek – ciężar Bogów, symbol czasu i jest interpretowany jako symbol 20-letniego okresu Kʼatun – w Tikál wzniesiono wiele kompleksów bliźniaczych piramid w odstępach 20 lat, w tym by uczcić koniec Kʼatun[4]. To w zestawieniu z „ti” i „k'al” zrodziło tłumaczenie „miejsce odliczania Kʼatun”[4].
Według innego badacza Davida Stuarta, glif ukazuje upięte włosy – „mutul” (pol. „kwiat”)[4].
Historia
Ślady pierwszego osadnictwa w Tikál pochodzą z ok. 600 roku p.n.e.[5] a pierwszych budowli z ok. 300 roku p.n.e.[2]
Miasto zostało założone w początkowym okresie klasycznym, w III wieku i wykształciło się jako największy ośrodek Majów w okresie 300–900 n.e.[5]
Pierwotne centrum kulturowe znajdowało się pod silnymi wpływami Teotihuacán (do ok. 400 roku)[6]. W tym okresie rozpoczęto wznoszenie w mieście pierwszych piramid w stylu talud-tablero. W 562 roku został pokonany i prawdopodobnie zabity władca Tikál. To wydarzenie rozpoczyna przerwę Tikál”[7][8], gdzie przez najbliższe 130 lat nie powstał ani jeden datowany monument[9]. Okres największego rozkwitu przypada na VII–VIII wiek[6]. W IX w. miasto zostało opuszczone[6]. Ostatnia datowana stela pochodzi z 889 roku[1] .
W okresie największej świetności miasto miało ok. 60 tys. mieszkańców, a tereny rolnicze wokół ośrodka zamieszkiwało ok. 30 tys. osób[5]. Władcy Tikál pochodzili z jednej dynastii – na przestrzeni wieków odnotowano ich 39[2].
Prace archeologiczne
Ukryte w dżungli ruiny zostały odkryte pod koniec XVII w. przez hiszpańskich misjonarzy. Pierwsza naukowa ekspedycja została zorganizowana przez rząd Gwatemali w 1848 roku pod kierownictwem Modesto Méndeza, komisarza Petén i przy udziale gubernatora Petén Ambrosio Tuta i artysty Eusebio Lary[10]. Sprawozdanie w wyprawy ukazało się w Niemczech w 1853 roku[10].
Badania archeologiczne były prowadzone już w XIX w. – w Tikál pracowali m.in. Gustav Bernoulli (1834–1878), Alfred Percival Maudslay (1850–1931), Teoberto Maler (1842–1917), Alfred Tozzer (1877–1954), Raymond Merwin (1881–1928) i Sylvanus Morley (1883–1948)[10]. Systematyczne wykopaliska prowadzono w latach 1952–1970 i w roku 1980.
W latach 1956–1967 prace prowadzone przez muzeum uniwersyteckie Uniwersytetu Pensylwanii – „Projekt Tikál”[10] – pozwoliły na zmapowanie terenu[5].
Stanowisko archeologiczne w Tikál
Badania pozwoliły na odkrycie sześciu wysokich piramid schodkowych ze wzniesionymi na nich świątyniami i innych grup budowli połączonych ze sobą drogami procesyjnymi[11]. Wśród nich odkryto liczne stele upamiętniające kolejnych władców Tikál. Powierzchnia centrum Tikál wynosi 16 km² z ok. 3000 obiektami, m.in. 3 akropolami, 5 traktami sacbé, 9 rezerwuarami, boiskiem, licznymi świątyniami, pałacami, rezydencjami i 200 pomnikami[5]. Wokół miasta na obszarze ok. 60 km² odkryto pozostałości domów mieszkalnych i gospodarstw rolnych[5].
W centrum miasta, przy Wielkim Placu znajdują się ruiny dwóch świątyń zwanych świątynią I i świątynią II oraz zabudowania Akropolu Północnego i Akropolu Centralnego[12].
Świątynia I o wysokości ok. 45 m[1] nazywana jest także Świątynią Wielkiego Jaguara, zlokalizowana została po wschodniej stronie, z którą sąsiaduje Plac Wschodni. Po stronie zachodniej znajduje się nieco niższa, o wysokości ok. 42 m świątynia II[1] – najbardziej całościowo odrestaurowany obiekt tego typu w Tikál[13]. Czas ich powstania określany jest na ok. 700 rok[14].
Akropol Północny skrywa pozostałości stu budowli wznoszonych jedna na drugiej[15]. Ruiny oznaczone 5D–22 zdobią rzeźbione maski[15].
Akropol Centralny to ruiny wielu budowli, przede wszystkim pałacowych, skupionych wokół niewielkich dziedzińców[16]. Na Pałacu Malera (5D–65) odkryto malunki[16]. Obiekt 5D–43 – platforma ze świątynią – w północno-wschodniej części akropolu to jedyna w pełni odrestaurowana tego budowla tego tyou w Tikál[13].
Na północny wschód od Akropolu Centralnego wznosi się kompleks F.
Między Akropolem Centralnym a świątynią I leży niewielkie, odrestaurowane boisko[13]. Na południe od Akropolu Centralnego znajduje się świątynia V[13].
W pobliżu Akropolu Centralnego, na południowo-zachodnim krańcu znajdują się Plac Zaginionego Świata (Mundo Perdido) oraz Plac Siedmiu Świątyń[17].
Na północ od Placu Zaginionego Świata leżą ruiny dwupiętrowego Pałacu Nietoperza, zwanego także Pałacem Okien, oraz świątyni III z ok. 810 roku[18].
Na zachód od Pałacu Nietoperza znajduje się kompleks N, datowany na ok. 711 rok, gdzie znaleziono dobrze zachowaną stelę 16 i ołtarz 5[19].
Na zachód od centrum wznosi się ruina najwyższej, mierzącej 65 m (najwyższa w Nowym Świecie)[6][19][a]), piramidy ze świątynią IV zwaną też Świątynią Dwugłowego Węża[1] . Czas jej powstania określa się na ok. 741 rok[19].
Na północy leży kompleks H z ruinami kilku świątyń oraz kompleks P z ok. 751 roku, gdzie znaleziono stelę 20 i ołtarz 8[20]. Między kompleksem H a Wielkim Placem znajduje się kompleks O, zaś między kompleksem H a kompleksem F leżą kompleksy R (ok. 790 roku) i Q (ok. 771 roku) z piramidami bliźniaczymi[20].
Na południowy wschód od Wielkiego Placu leży kompleks G z pozstałościami budowli z 29 komnatami[10].
Na południowy wschód od kompleksu G znajduje się świątynia VI (Tikál), nazywana Świątynią Inskrypcji z uwagi na umieszczenie w jej centralnej części dachu długiego napisu. Czas jej powstania określany jest na ok. 766 rok[10].
Poszczególne grupy budowli połączone są ze sobą drogami procesyjnymi[20]:
- Droga Maudsleya o długości ok. 800 m łączy świątynię V z kompleksem H
- Droga Malera łączy kompleks H ze świątynią I
- Droga Méndeza o długości ok. 1300 m łączy Plac Wschodni ze świątynią VI
Pod ruinami mogą znajdować się struktury starsze o 10 tys. lat[2].
W 1979 stanowisko archeologiczne w Tikál wraz z otaczającym je parkiem narodowym zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[21] .
Lp. | Zdjęcie (stan współcześnie) | Nazwa | Rok budowy | Opis |
---|---|---|---|---|
1. | ![]() | Świątynia I | Ok. 700 rok | Piramida schodkowa o wys. 45 m[1] , nazywana także Świątynią Wielkiego Jaguara z powodu nadproża, które przedstawia władcę siedzącego na tronie jaguara. |
2. | ![]() | Świątynia II | Koniec okresu klasycznego | Piramida schodkowa o wys. 42 m[1] , wzniesiona przez króla Jasawa Chana Kʼawiila I na cześć żony Kalajuun Une' Mo'. |
3. | Świątynia III | Późny okres klasyczny IX w. | Piramida schodkowa o wys. 55 m[1] , powiązana z królem Dark Sun i choć nie zostało to potwierdzone możliwe, że piramida skrywa jego grobowiec[22][23]. | |
4. | ![]() | Świątynia IV | Ok. 741 rok | Piramida schodkowa o wys. 65 m, wzniesiona przez króla Yikʼin Chan Kʼawiila. Choć nie jest to pewne, mogła również powstać już po śmierci władcy i służyć jako jego grobowiec. |
5. | ![]() | Świątynia V | Ok. 700 rok | Piramida schodkowa o wys. 57 m[1] , może się w niej znajdować grobowiec najstarszego syna króla Jasawa Chana Kʼawiila I. |
6. | ![]() | Świątynia VI | Piramida schodkowa, nazywana także Świątynią Inskrypcji z powodu odkrytych tu inskrypcji hieroglificznych. | |
7. | ![]() | Mundo Perdido | ||
8. | ![]() | Północny Akropol | ||
9. | ![]() | Centralny Akropol | ||
10. | ![]() | Plac Siedmiu Świątyń | ||
11. | ![]() | Kompleks bliźniaczych piramid |
![Wielki Plac w Tikál](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/Tikal-Plaza-Mayor-Panorama.jpg/900px-Tikal-Plaza-Mayor-Panorama.jpg)
Zobacz też
Uwagi
- ↑ Encyclopædia Britannica podaje, że jest to jedna z najwyzszych budowli okresu prekolumbijskiego na półkuli zachodniej[1] .
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j k Encyclopædia Britannica 2020 ↓.
- ↑ a b c d e Kelly 1996 ↓, s. 129.
- ↑ Harrison 1999 ↓, s. 29–30.
- ↑ a b c Harrison 1999 ↓, s. 30.
- ↑ a b c d e f Shaw&Jameson 2008 ↓, s. 579.
- ↑ a b c d Tikal, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2020-05-11] .
- ↑ Simon Martin: Unmasking “Double Bird”, Ruler of Tikal. mesoweb.com. [dostęp 2023-11-08]. (ang.).
- ↑ Los Gobernantes de Tikal (Wak Chan Kawiil) [online], www.mesoweb.com [dostęp 2023-11-08] (hiszp.).
- ↑ Simon Martin, Nikolai Grube: Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya. Nowy Jork: Thames & Hudson, 2008, s. 104. ISBN 978-0-500-28726-2.
- ↑ a b c d e f Kelly 1996 ↓, s. 140.
- ↑ Kelly 1996 ↓, s. 130–138.
- ↑ Kelly 1996 ↓, s. 130–132.
- ↑ a b c d Kelly 1996 ↓, s. 134.
- ↑ Kelly 1996 ↓, s. 132, 134.
- ↑ a b Kelly 1996 ↓, s. 132.
- ↑ a b Kelly 1996 ↓, s. 133.
- ↑ Kelly 1996 ↓, s. 135.
- ↑ Kelly 1996 ↓, s. 136.
- ↑ a b c Kelly 1996 ↓, s. 137.
- ↑ a b c Kelly 1996 ↓, s. 138.
- ↑ UNESCO ↓.
- ↑ Simon Martin, Nikolai Grube: Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya. Londyn, Nowy Jork: Thames & Hudson, 2000, s. 53. ISBN 0-500-05103-8.
- ↑ Los Gobernantes de Tikal [online], www.mesoweb.com [dostęp 2023-11-08] (hiszp.).
Bibliografia
- Tikal, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2020-04-11] (ang.).
- Tikal, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2020-05-11] .
- Peter D. Harrison: The Lords of Tikal. Rulers of an Ancient Maya City. Thames & Hudson, 1999. ISBN 0-500-05094-5. [dostęp 2020-04-13]. (ang.).
- Tikal. W: Ian Shaw, Robert Jameson: A Dictionary of Archaeology. John Wiley & Sons, 2008. ISBN 978-0-470-75196-1. (ang.).
- Tikal. W: Joyce Kelly: An Archaeological Guide to Northern Central America: Belize, Guatemala, Honduras, and El Salvador. University of Oklahoma Press, 1996. ISBN 978-0-8061-2861-0. (ang.).
- UNESCO: Tikal National Park. [dostęp 2020-04-11]. (ang.).
- p
- d
- e
Władcy | |
---|---|
Budowle |
|
Kompleksy architektoniczne |
- p
- d
- e
- PWN: 3987343
- Britannica: place/Tikal
- Universalis: tikal, stele-29-de-tikal
- БРЭ: 4191625
- SNL: Tikal
- Catalana: 0066032
- DSDE: Tikal