Tomaž Šalamun
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/68/Tomaz_Salamun.jpg)
Tomaž Šalamun (ur. 4 lipca 1941 w Zagrzebiu, zm. 27 grudnia 2014 w Lublanie[1]) – słoweński poeta.
Šalamun był uznawany za wybitnego twórcę literatury słoweńskiej XX i XXI w., a także wymieniany jako jeden z najwybitniejszych współczesnych poetów europejskich. Opublikował ponad czterdzieści tomów poezji w języku słoweńskim, tłumaczenia jego wierszy ukazywały się również w wydaniach książkowych w kilkunastu krajach Europy i w USA.
Życiorys
Tomaž Šalamun wychowywał się w Lublanie, Mostarze i Koprze w ówczesnej Jugosławii. Ukończył historię sztuki na uniwersytecie w Lublanie.
Jako student brał udział w redagowaniu czasopisma kulturalnego Perspektive (Perspektywy), które w 1964 zostało zlikwidowane przez władze jako zagrażające porządkowi społecznemu SFRJ. Przy tej okazji Šalamun został aresztowany, ale wobec zdecydowanego protestu słoweńskich intelektualistów nie postawiono mu zarzutów i uwolniono po kilku dniach.
Debiutancki tom wierszy Poker, wydany nakładem własnym autora w 1966, spotkał się z żywym oddźwiękiem, w tym z oskarżeniami autora o „nihilizm”, „dekadencję” i „nieodpowiedzialność”. Obecnie tom ten uważany jest za jeden z punktów zwrotnych w słoweńskiej literaturze XX w.
W roku 1970 Šalamun, jako uczestnik grupy artystów-konceptualistów OHO (nazwa pochodzi od połączenia słoweńskich wyrazów „oko” i „ucho”), wyjechał na miesięczną wystawę do Nowego Jorku, na zaproszenie Museum of Modern Art. Wizyta ta wywarła duże wrażenie na poecie, który następnie wielokrotnie powracał do USA na dłuższe i krótsze pobyty, podczas których napisał znaczną część swoich wierszy. W latach 1979–1981 przebywał również na stypendium w Meksyku, co wywarło istotny wpływ na jego dykcję poetycką.
Po niedługim okresie zatrudnienia jako historyk sztuki w Muzeum Sztuki Współczesnej i Akademii Sztuk Pięknych w Lublanie utrzymywał się z tłumaczeń i prac dorywczych (na skutek kolejnego „podpadnięcia” władzom socjalistycznej Jugosławii), a w późniejszym czasie całkowicie poświęcił się pracy poetyckiej. W ostatnich latach prowadził również zajęcia na wydziałach creative writing dwóch uniwersytetów w USA.
W latach osiemdziesiątych XX w. poeta wyrażał poparcie dla dążeń niepodległościowych Słowenii. W latach 1996–1997, po uzyskaniu przez Słowenię niepodległości, pełnił funkcję attaché kulturalnego konsulatu Republiki Słowenii w Nowym Jorku.
Šalamun kilkakrotnie odwiedzał Polskę. W maju 2005 r. był gościem festiwalu „Poznań Poetów”, a w 2013 r. – Festiwalu im. Czesława Miłosza. Jego siostrą jest Katarina Šalamun-Biedrzycka, siostrzeńcami Miłosz i Mariusz Biedrzyccy.
Zarys twórczości
Wczesna twórczość Šalamuna, szczególnie wiersze składające się na debiutancki tom Poker (1966), wywołała pewną konsternację czytelników i krytyki. Zwracano uwagę na ciągi luźno połączonych obrazów, nierzadko drastycznych, często zestawianych kosztem dyskursywnego znaczenia. Podkreślano też obecność w wierszach elementów absurdu i groteski, a także zdecydowane odrzucenie przez autora etosu środkowoeuropejskiego intelektualisty. (Pierwszy wers wiersza otwierającego debiutancki tom brzmiał: „Zmęczyłem się wizerunkiem swojego plemienia i wyszedłem”). Doszukiwano się powiązań z poezją symbolistów, szczególnie Rimbauda, jak również T.S. Eliota oraz francuskich surrealistów i serbskich nadrealistów. Krytycy zaproponowali także nowe określenia do opisu poezji Šalamuna, takie jak „reizm” (od łac. „res”, rzecz) i „ludyzm” (od „ludo”, bawię się).
W latach 70. XX w. w poezji Šalamuna zaznaczył się wpływ poezji amerykańskiej, szczególnie autorów kojarzonych z Beat Generation i szkołą nowojorską. Wpływ ten przejawił się m.in. wprowadzeniem do wierszy dłuższych form narracyjnych. Dwuletni pobyt poety w Meksyku na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych zaowocował pojawieniem się w wierszach motywów z kultur prekolumbijskich i poezji hiszpańskojęzycznej (np. Césara Vallejo), a także pogłębieniem ekstatyczności i wizyjności obrazowania, w kierunku kojarzącym się z pismami św. Jana od Krzyża.
W latach 80. Šalamun podjął swego rodzaju dialog z młodszym pokoleniem poetów słoweńskich, pozostających pod wpływem takich prądów myślowych jak dekonstrukcja czy psychoanaliza Lacana. Poeta skupił się na zagadnieniach relacji i odniesień w obrębie języka jako takiego, co przejawiło się w większej złożoności środków poetyckich, skłaniającej krytyków do porównań (przychylnych i nieprzychylnych) ze sztuką baroku. Z drugiej strony, echom postmodernizmu Šalamun przeciwstawił własną wersję dążenia do transcendencji, inspirowaną kabałą w ujęciu Gershoma Scholema, czy też mistyczną poezją Dżaladuddina Rumiego.
W ostatnich z opublikowanych tomów poety można, w porównaniu z wcześniejszym rozpasaniem, zauważyć pewne ściszenie tonu, zwrócenie się w stronę intymnego zwierzenia. Wiersze nadal jednak oparte są na zestawieniach wizjonerskich obrazów, a środki językowe – stosowane w sposób wirtuozerski, nierzadko graniczący z karkołomnością.
Bibliografia (wybór)
Wydania książkowe w języku polskim
- Wiersze (wybór), Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1979.
- Straszne święta (wybór), Kraków: Agencja Wydawnicza Zebra, 1996.
- Poker (kompletne tłumaczenie debiutanckiego tomu), Katowice: Ars Cameralis Silesiae Superioris, 2002.
- Czytać: kochać (wybór), Katowice: Ars Cameralis Silesiae Superioris, 2002.
- Jabłoń (wybór), Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2004.
- Pora roku (kompletne tłumaczenie tomu Letni čas), Mikołów: Instytut Mikołowski, 2013.
- Błękitna wieża (kompletne tłumaczenie tomu Sinji stolp), Warszawa: Convivo, 2019.
Przypisy
- ↑ Nie żyje Tomaž Šalamun, jeden z najwybitniejszych współczesnych poetów europejskich. WP.pl, 27 grudnia 2014. [dostęp 2014-12-27].
Linki zewnętrzne
- O Tomažu Šalamunie (ang.)
- Prezentacja poezji w oryginale i tłumaczeniach
- Zapis wieczoru autorskiego – recytacja w językach angielskim, słoweńskim i włoskim
- ISNI: 000000010938079X
- VIAF: 115152226
- LCCN: n79032291
- GND: 128949546
- BnF: 13520544v
- SUDOC: 050233475
- SBN: SBLV197000
- NLA: 35847767
- NKC: jn20011018436
- DBNL: sala006
- BNE: XX1416154
- NTA: 134855574
- BIBSYS: 90664147
- CiNii: DA10158690
- PLWABN: 9810603955005606
- NUKAT: n2003099992
- PTBNP: 249485
- CANTIC: a19189989
- NSK: 000001660
- CONOR: 1356899
- BLBNB: 000230205
- LIH: LNB:b14;=zW
- PWN: 3971385
- NE.se: tomaz-salamun
- VLE: tomaz-salamun
- Hrvatska enciklopedija: 59303