Transmutacja
Transmutacja pierwiastków (łac. transmutatio[1] 'zamiana; przestawienie' od trans 'za, poza, z tamtej strony' i mutatio 'zmiana')[2] – przemiana jednych pierwiastków chemicznych w inne. Sam termin transmutacja ma szersze znaczenie i oznacza dowolną przemianę[3]. W biologii, w początkowym okresie rozwoju ewolucjonizmu, terminem tym określano naturalną przemianę jednych gatunków w inne[4].
Alchemia
W alchemii transmutacja oznaczała zmianę metali nieszlachetnych (najczęściej ołowiu lub rtęci) w złoto, co miał umożliwiać tzw. kamień filozoficzny[5]. W alchemii istniała zasada „równej wymiany”, co oznaczało, że zamieniając należy poświęcić coś o równej wartości, z pomocą kamienia filozoficznego możliwe miało być ominięcie zasady.
Transmutacja dzieliła się na trzy części[potrzebny przypis]: zrozumienie materii, rozłożenie jej i stworzenie innej materii. Alchemiczne autorytety wymieniały zwykle 7 operacji, na wzór siedmiu planet (do których zaliczano Słońce i Księżyc, pomijając Ziemię). Kolejność ich była sporna. Michał Sędziwój wyliczał 12 etapów Wielkiego Dzieła[6], zapewne w nawiązaniu do 12 znaków Zodiaku. Czynności te zwano po łacinie:
- calcinatio (prażenie, przemiana materii wyjściowej w ciało kruche lub sproszkowane)
- solutio (rozwiązanie, rozpuszczanie jej)
- separatio (oddzielenie, wyodrębnianie „składników podstawowych” danej substancji jak np. „cztery żywioły”)
- coniunctio (ponowne złączenie wyodrębnionych składników w „harmonijny” sposób)
- putrefactio (dosł. zgnicie, rozkład „stadium podnoszenia się, oczyszczania i uszlachetniania substancji pod wpływem ciepła”)
- coagulatio (zestalenie płynu powstałego z połączenia „ducha” z materia prima, „pierwszą materią”)
- cibatio (karmienie otrzymanej „białej tynktury”)
- sublimatio (przejście ze stanu stałego w lotny i z powrotem, oczyszczenie „białej tynktury”)
- fermentatio (uzyskiwanie „fermentu złota”)
- exaltatio (podniesienie, połączenie „fermentu” z „duchem”, uzyskanie „czerwonej tynktury” czyli „kamienia filozoficznego”)
- augmentatio (powiększenie) lub multiplicatio (pomnożenie) „wydajności transmutacyjnej” otrzymanego „kamienia”
- proiectio (wrzucenie „kamienia filozoficznego” do roztopionego metalu w celu przemienienia go w złoto).
Naczynie w którym dokonywano „przemiany” nosiło nazwę jajo filozoficzne.
Fizyka
W fizyce jądrowej przemiana jednych pierwiastków w inne, w tym metali nieszlachetnych w złoto, jest obecnie możliwa za pomocą reakcji jądrowych, np. poprzez bombardowanie w akceleratorze tarczy (ang. target) wykonanej z amalgamatu rtęci neutronami (n), deuterem (D) lub protonami (p):
- 19880Hg + 10n → 19879Au + 11p
- 19980Hg + 21D → 19779Au + 42α
- 20080Hg + 11p → 19779Au + 42α
W ten sposób w 1980 roku Glenn Seaborg dokonał transmutacji bizmutu w złoto za pomocą przemian jądrowych.
W reaktorze atomowym można wytworzyć złoto bombardując rtęć spowolnionymi neutronami. Powstały z Hg-196 nietrwały izotop rtęci Hg-197 zmienia się przez wychwyt elektronu w trwały izotop złota Au-197:
- 19680Hg + 10n → 19780Hg + γ
- 19780Hg + e−
→ 19779Au + νe
Zespół Arthura Dempstera w Argonne National Laboratory wytworzył złoto w takiej reakcji w 1947[7].
Wytwarzanie złota w przemianach jądrowych jest nieopłacalne i pozostaje jedynie ciekawostką.
Powiązania filozoficzno-religijne
![]() | Ten artykuł należy dopracować: → poprawić styl – powinien być encyklopedyczny, wyrażenia naukowe, merytoryczność tekstu. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu. |
Alchemia filozoficzna (będąca synkretyzmem wyobrażeń gnostyckich, chrześcijańskich oraz filozoficznych przedstawianych w alegorycznym przebraniu idei przyrodoznawczych), traktowała proces transmutacji metali (łac. transmutatio metallorum) jako metaforę procesu przemiany (psychologicznej, osobowościowej) samego człowieka. Idea ta pojawiła się w związku z faktem, że we wczesnym okresie rozwoju filozofia, przyrodoznawstwo, religia oraz pierwsze formy prepsychologii były jeszcze ściśle ze sobą związane, tak że żadna z dyscyplin szczegółowych nie zdołała się wyemancypować i zdobyć autonomii, i wreszcie, że fascynującą umysł przednaukowy plastyczność procesu przemiany metali można było doskonale wykorzystać w formie obrazowego przedstawienia transmutacji innego rodzaju: niewidzialnych i przeczuwanych jedynie intuicyjnie.
Zosimos z Panapolis, gnostyk i alchemik, próbował przedstawić w swych wizjach proces transmutacji (w sensie odrodzenia, reintegracji) człowieka w formie transmutacji metali; Melchior Cibinensis, węgierski ksiądz katolicki, próbował uczynić to samo, odwołując się do obrzędu mszy, potraktowanego jako podstawa przedstawienia procesu przemiany (transmutacji) alchemicznej, w przekonaniu, że msza jest przecież misterium przemiany (chleba i wina w Ciało i Krew Boga). Alchemik Gerardus Dorneus mówił: „Bądźcie przemienieni z martwych kamieni w żywe kamienie filozoficzne”[8].
Przypisy
- ↑ transmutacja, WitoldW. Doroszewski (red.), [w:] Słownik języka polskiego PWN [dostęp 2014-09-12] .
- ↑ Słownik Wyrazów Obcych
- ↑ transmutacja. [w:] Słownik języka polskiego PWN [on-line]. [dostęp 2014-09-12].
- ↑ Darwin Charles Robert, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2014-09-12] .
- ↑ kamień filozoficzny, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2014-09-12] .
- ↑ Michała Sędziwoja Traktat Pierwszy: Preparowanie Eliksiru Filozoficznego. serwer1379308.home.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-20)]. przypis 51; Rafał Prinke i Leszek Weres Mandala życia, ISBN 83-03-00111-6 Poznań 1982 tom 2 str. 23
- ↑ Klaus Hoffmann Sztuczne złoto, ISBN 83-214-0441-3 Złota Seria Literatury Popularnonaukowej Warszawa 1985 s.224 – 228
- ↑ Gerardus Dorneus, Speculativa philosophia, gradus septem vel decem continens, w: Theatrum chemicum, praecipous selectorum auctorum tractatus... continens, t. 4: Argentorati 1613, s. 267
- Britannica: science/transmutation