Tyrtajos
![]() | |||
Data urodzenia | ok. VII wieku p.n.e. | ||
---|---|---|---|
Zawód, zajęcie | Poeta i śpiewak grecki. | ||
| |||
| |||
|
Tyrteusz, Tyrtajos, Tyrtej (stgr. Τυρταῖος Tyrtaios) – poeta, śpiewak grecki z VII wieku p.n.e.
Osoba
Tradycja starożytna nazywa go Lakończykiem lub Milezyjczykiem. Milet wskazuje na jego jońskie pochodzenie, a Lakonia na obywatelstwo spartańskie. Sparta w VII wieku nie posiadała jeszcze własnych poetów, lecz zapraszała ich do siebie z innych miast. Działalność Tyrtajosa przypada na połowę VII wieku na czasy drugiej wojny messeńskiej. Jego utwory powstawały w dialekcie jońskim, co wiązało się z jońską tradycją heksametru. Nie stanowiło to jednakże problemu dla doryckich Spartan.
Według późniejszej legendy, powstałej w Atenach w V wieku, Lacedemończycy po niepowodzeniach pierwszej wojny messeńskiej (VIII wiek), poprosili, za radą wyroczni delfickiej, o pomoc Ateńczyków.. Ci wysłali im, co zakrawa na ironię, kulawego śpiewaka. Wysłaniec swoimi pieśniami sławiącymi ustrój Sparty, zaprowadzony wiek wcześniej przez Likurga, pomógł im opanować trudności wewnętrzne, a zagrzewając ich do boju swoimi pieśniami, wzmocnił ich zapał bojowy, który doprowadził do zwycięstwa w wojnie.
W literaturze romantycznej, Tyrtajos stał się (zwłaszcza w Polsce, gdzie Czeczot nazwał młodego Mickiewicza polskim Tyrteuszem) symbolem patriotycznej pieśni wyzwoleńczej. Nie pamiętano wówczas, że o wyzwolenie walczyli właśnie Messeńczycy, zamienieni przez Spartan w helotów, a Spartanie, których pieśnią zagrzewał do boju Tyrtajos, próbowali zdławić ich powstanie i nie utracić zdobytych w poprzedniej wojnie ziem i niewolników.
Twórczość
Z jego twórczości zachowało się do dzisiaj zaledwie ok. 150 wersów. Do cytatów z autorów IV wieku, doszły fragmenty na papirusie z III wieku p.n.e. Fragmenty Eunomia (Praworządności, fr. 2 i 3 Bgk; 4 i 5, D) zawierają wzmianki o historii spartańskiej do czasów I wojny messeńskiej. Opowiadają o powrocie Heraklidów, którzy otrzymali państwo od Zeusa, o ustroju, na który wyraził zgodę delficki Apollo, wreszcie o zdobyciu Messenii. Fragment 3 D, znany już Arystotelesowi, i bardzo popularny: miłość pieniędzy cię zgubi, o Sparto, a nie co innego, stanowi przepowiednię rzeczy już wcześniej spełnionej (vaticinium ex eventu) i pochodzi najwcześniej z V wieku.
Z fragmentem szóstym zaczynają się pieśni wojenne, mające tytuł Nauki. Najsłynniejszy, mówi o śmierci za ojczyznę: Piękna to rzecz, gdy się padnie w pierwszym się bijąc szeregu – jako bohater, co swej broni ojczyzny od burz. Tchórz spotyka się z pogardą i nędzą. Dlatego walczmy odważnie w obronie tej ziemi i dzieci i umierajmy nie szczędząc żywota. Zwracając się do młodych poeta wzywa ich, by nie dal się zawstydzić starcom, bo haniebna to rzecz, gdy na polu bitwy w pierwszym szeregu polegnie mąż z siwymi skrońmi, sromotnie okaleczony. Młodzieńcowi to lepiej przystoi. Niech więc zrobi wykrok, mocno się zaprze obu stopami, zagryzie usta i walczy (fr. 7, D). Rozwija opis tej pozycji hoplity w szyku bojowym (falandze) we fr. 8, w którym wyraźnie pobrzmiewają echa Homera. We fragmencie 9, opisującym los bohatera i tchórza, czerpie z kolei z Kallinosa. Wydobyta z papirusu elegia (fr. 1, D) oparta na walce o mur w Odysei, przedstawia walkę Spartan z Messeńczykami i wyprowadza z niej naukę na przyszłość.
Tyrtajos różni się od wcześniejszego od niego Kallinosa tym, z Jończyk z Efezu kończy swe pieśni ubóstwieniem bohatera, podczas gdy u Milezyjczyka bohaterem ma być cały zwycięski naród spartański, bohaterem pamiętającym, że wychowany został na żołnierza i rządcę wrogich helotów. Po raz pierwszy w literaturze greckiej u Tyrtajosa rysuje się pojęcie i wszechwładza państwa. Elegie Tyrtajosa śpiewano przez wieki w obozach spartańskich przy stole po pobożnym peanie, a ten kto zaśpiewał najpiękniej, dostawał od polemarchy dodatkową porcję mięsa.
Podobnych Tyrtajosowym elegii znano w Bibliotece Aleksandryjskiej pięć ksiąg. Znajdowały się wśród nich również pieśni marszowe o rytmie anapestycznym w języku wyraźnie doryzującym, czym różniły się zasadniczo od elegii, zawierających tylko nieliczne zapożyczenia z języka doryckiego. Uważa się je za bezimienne pieśni żołnierskie.
Od jego imienia wywodzi się nazwa poezji patriotycznej wzywającej do walki, określanej jako poezja tyrtejska, a postawa tyrtejska oznacza postawę pełną gotowości do oddania życia za ojczyznę.
W literaturze polskiej postaci tej poświęcił poemat Tyrteusz Władysław Ludwik Anczyc, napisany w 1861 roku na wzbierającej w Królestwie Polskim fali rewolucyjnej. W latach 1865–66, już po upadku powstania styczniowego powstał dramat Cypriana Kamila Norwida Tyrtej.
Jego imieniem (Tyrtej) nazwano pięć numerów konspiracyjnego dodatku literackiego do Biuletynu Kujawskiego, redagowanego przez Tadeusza Sarneckiego i Grzegorza Timofiejewa, konspiracyjnego organu łódzkiego okręgu AK. Ukazywały się w okresie od 21 marca do 26 sierpnia 1942, do momentu aresztowania obu redaktorów.[potrzebny przypis]
Bibliografia
- Tadeusz Sinko: Zarys historii literatury greckiej. T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1959.
- ISNI: 0000000382895313
- VIAF: 266267739, 303683003, 49272826, 262091773, 418159474196327662050, 636158790512438850796, 261538956, 317291587, 79076200, 563159474218327662095, 2057159478047027990000, 740154381070430292675, 915159474201927661531, 585159234754203372641
- LCCN: nr93040686
- GND: 11862492X
- LIBRIS: 86lnkdrs0b5czhq
- BnF: 12197453v
- SUDOC: 067053955
- SBN: RAVV079242
- NKC: ola2012723276
- BNE: XX1338509
- NTA: 06996551X
- BIBSYS: 95005148
- CiNii: DA08435029
- Open Library: OL518350A
- PLWABN: 9810556567205606
- NUKAT: n02046022
- J9U: 987007269284905171
- PTBNP: 235585
- CONOR: 69024611
- ΕΒΕ: 49704
- LIH: LNB:CM4u;=Bf
- PWN: 3990597
- Britannica: biography/Tyrtaeus
- Treccani: tirteo
- Universalis: tyrtee
- NE.se: tyrtaios
- SNL: Tyrtaios
- Catalana: 0066144
- DSDE: Tyrtaios
- Hrvatska enciklopedija: 61443