Ulica Kupa w Krakowie

ulica Kupa
Stare Miasto
Ilustracja
Widok z ul. Józefa. Perspektywę zamyka fasada synagogi Kupa od ul. Warszauera.
Państwo

 Polska

Województwo

 małopolskie

Miejscowość

Kraków

Długość

170 m

Przebieg
ul. Warszauera
ul. Izaaka
ul. Józefa
Położenie na mapie Krakowa
Mapa konturowa Krakowa, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „ulica Kupa”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „ulica Kupa”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, blisko centrum na lewo u góry znajduje się punkt z opisem „ulica Kupa”
Ziemia50°03′06,0″N 19°56′46,0″E/50,051667 19,946111
Multimedia w Wikimedia Commons

Ulica Kupa – ulica w Krakowie, w dzielnicy I, na Kazimierzu.

Łączy ulicę Warszauera z ulicą Józefa. Jest jednojezdniowa.

Charakterystyka

Ulica Kupa jest drogą gminną o nr 602703K[1]. W systemie TERYT ulica widnieje pod numerem 10411[2], natomiast kod pocztowy dla wszystkich adresów wzdłuż ulicy Kupa to 31-057[3].

Na całej swojej długości ulica przebiega przez obszar historycznego Kazimierza, wchodzącego w skład krakowskiej dzielnicy I Stare Miasto[4]. Swój bieg rozpoczyna od skrzyżowania z ulicą Warszauera, skąd prowadzi prostolinijnie w kierunku południowym do skrzyżowania z ulicą Józefa. Południowa część ulicy, pomiędzy ulicami Izaaka i Józefa, objęta jest zakazem ruchu. Numeracja budynków rozpoczyna się od strony północnej[4].

Toponimia

Nazwa ulicy pochodzi od znajdującej się na jej północnym krańcu synagogi Kupa[5]. Słowo „kupat” w języku hebrajskim oznacza „skarb, kiesa kahału”[5].

Historia

Nieistniejąca obecnie zabudowa przy ulicy Kupa w pierwszych latach po II wojnie światowej

Południowa część ulicy, pomiędzy ulicami Izaaka i Józefa, została wytyczona w 1335 w momencie lokacji miasta Kazimierz na prawie magdeburskim[6]. Po wydzieleniu w 1495 dzielnicy żydowskiej, początkowo znalazła się w chrześcijańskiej części miasta; dopiero w 1608 włączono ją do rozbudowującego się osiedla żydowskiego[6]. W latach 1635–1643 przy północnym murze miejskim wzniesiono synagogę Kupa; przedłużono wówczas ulicę w kierunku północnym, aż do nowej synagogi[6]. W 1644 na rogu z ulicą Izaaka ukończono budowę synagogi Izaaka[6]. W XVIII wieku ulicę nazywano Wielki Plac, a na początku XIX wieku przemianowano ją na ulicę Szeroką[5].

W 1800, w wyniku inkorporacji Kazimierza, ulica znalazła się na terenie Krakowa. W połowie XIX wieku władze austriackie przystąpiły do porządkowania chaotycznej zabudowy[6]. W 1850 ulica została uregulowana oraz uzyskała brukowaną nawierzchnię[6]. Nazwę ulica Kupa nosiła wówczas tylko jej północna część; południowa nazywała się ulicą Małą[5]. W 1881 przeniesiono nazwę ulicy Kupa na całą długość drogi[5].

W II połowie XIX wieku ulica została zabudowana prostymi, murowanymi, jedno- i dwukondygnacyjnymi kamienicami, należącymi w większości do uboższych Żydów[7]. W 1898 na rogu z ulicą Warszauera wzniesiono trzypiętrową kamienicę czynszową projektu Nachmana Kopalda[8]. Po utworzeniu getta krakowskiego w Podgórzu i przesiedleniu do niego kazimierskich Żydów, zabudowa ulicy została w większej części opuszczona; Polacy zasiedlili tylko nieliczne kamienice o wyższym standardzie[6]. Niszczejące budynki rozebrano w latach 50. i 60. XX wieku[6]. U schyłku PRL okolice ulicy uchodziły za jeden z najbardziej zaniedbanych rejonów Krakowa[6].

W II połowie lat 80. pojawiły się pierwsze propozycje rewitalizacji ulicy[6]. W 1989 w Miejskim Biurze Projektów wykonano kompleksowy projekt zagospodarowania zachodniej pierzei pomiędzy ulicami Izaaka i Warszauera[6]. Projekt, wykonany w duchu retrowersji, uzyskał akceptację konserwatora zabytków, lecz ostatecznie został porzucony[6]. W kolejnych latach nieruchomości przy ulicy zostały reprywatyzowane, a nowi, prywatni właściciele przystąpili do indywidualnych inwestycji[6]. Przed 2000 oddano do użytku trzy budynki w pierzei zachodniej pod numerami: 1, 3 i 5[6]. W latach 2005–2009 we wschodniej pierzei wybudowano dwa budynki mieszkalno-usługowe pod numerami: 6 i 12, zaprojektowane przez spółkę GD&K Consulting; drugi z budynków został szeroko skrytykowany za ahistoryczną formę i zbyt duże gabaryty, przytłaczające sąsiednią synagogę Izaaka[9]. W 2018 wzniesiono plombę pod nr. 7, wypełniając ostatnią lukę w zachodniej pierzei ulicy[9].

Zabudowa

  • ul. Kupa 2 (róg z ul. Warszauera 9) – kamienica czynszowa zbudowana w 1898 roku według projektu Nachmana Kopalda.
  • ul. Kupa 4 – kamienica zbudowana w 1883 roku według projektu Nachmana Kopalda.
  • ul. Kupa 15 – zabytkowa kamienica zbudowana w latach 1825–1835, 20 marca 1968 roku wpisana do rejestru zabytków nieruchomych.
  • ul. Kupa 16 – Synagoga Mizrachi, proj. Zygmunt Prokesz (1920).
  • ul. Kupa 18 (róg z ul. Izaaka) – zabytkowa synagoga Izaaka zbudowana w latach 1638–1644 według projektu Jana Laittnera; 24 stycznia 1936 roku wpisana do rejestru zabytków nieruchomych.
  • ul. Kupa 20 (róg z ul. Izaaka 5) – zabytkowa synagoga Stowarzyszenia Bóżniczego Szir wybudowana w XVII wieku jako dom mieszkalny; adaptowana na synagogę w 1898.

Opracowano na podstawie źródła:[8]

Galeria

  • Widok z północy
    Widok z północy
  • ul. Kupa 2 Kamienica (proj. Nachman Kopald, 1898)
    ul. Kupa 2 Kamienica (proj. Nachman Kopald, 1898)
  • ul. Kupa 4 Kamienica (proj. Nachman Kopald, 1883)
    ul. Kupa 4 Kamienica (proj. Nachman Kopald, 1883)
  • ul. Kupa 15 Kamienica (1825–1835)
    ul. Kupa 15 Kamienica (1825–1835)
  • Synagogi przy ulicy Kupa, od lewej: Mizrachi, Izaaka, Szir.
    Synagogi przy ulicy Kupa, od lewej:
    Mizrachi, Izaaka, Szir.

Przypisy

  1. Zarząd Dróg MiastaZ.D.M. Krakowa Zarząd Dróg MiastaZ.D.M., Wykaz dróg publicznych [online] [dostęp 2023-11-26]  (pol.).
  2. Główny Urząd Statystyczny: Rejestr TERYT. Wyszukiwanie. eteryt.stat.gov.pl. [dostęp 2023-11-26]. (pol.).
  3. Poczta Polska: Wyszukiwarka kodów pocztowych (Pocztowych Numerów Adresowych). kody.poczta-polska.pl. [dostęp 2023-11-26]. (pol.).
  4. a b Adamczewski 1996 ↓, s. 570.
  5. a b c d e Supranowicz 1995 ↓, s. 88.
  6. a b c d e f g h i j k l m n Wróbel 2019 ↓, s. 18.
  7. Wróbel 2019 ↓, s. 18–19.
  8. a b Gminna ewidencja zabytków – Kraków. [w:] Biuletyn Informacji Publicznej [on-line]. bip.krakow.pl. [dostęp 2023-11-22]. (pol.).
  9. a b Wróbel 2019 ↓, s. 19.

Bibliografia

  • Jan Adamczewski: Mała encyklopedia Krakowa. Kraków: Wydawnictwo Wanda, 1996. ISBN 83-918802-0-6.
  • Elżbieta Supranowicz: Nazwy ulic Krakowa. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN, 1995. ISBN 83-85579-48-6.
  • Piotr Wróbel. Revitalisation as a form of the cyclical process of urban structure reconstruction. The example of Kupa Street in the Kazimierz district of Krakow. „Kwartalnik Naukowy Uczelni Vistula”, s. 15–30, 2019. Warszawa: Akademia Finansów i Biznesu Vistula. 
  • Barbara Zbroja Leksykon architektów i budowniczych pochodzenia żydowskiego w Krakowie w latach 1868-1939, Wydawnictwo Wysoki Zamek, Kraków 2023, ISBN 978-83-966500-2-3 s.169