Wilżyna ciernista
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | bobowce | ||
Rodzina | bobowate | ||
Podrodzina | |||
Rodzaj | wilżyna | ||
Gatunek | wilżyna ciernista | ||
Nazwa systematyczna | |||
Ononis spinosa L. Sp. Pl.: 716 (1753)[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
Wilżyna ciernista (Ononis spinosa L.) – gatunek półkrzewu z rodziny bobowatych. Występuje w Europie, północno-zachodniej Afryce i w zachodniej oraz środkowej Azji[3]. W Polsce jest gatunkiem rozpowszechnionym w północno-zachodniej części kraju włącznie z Wielkopolską, w dolinie Wisły i na wyżynach, poza tym rzadkim lub brak go zupełnie (np. na północnym wschodzie i południowym wschodzie)[4].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Ononis_spinosa-IMG_4814.jpg/180px-Ononis_spinosa-IMG_4814.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Ononis_spinosa_subsp._spinosa_sl31.jpg/180px-Ononis_spinosa_subsp._spinosa_sl31.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Ononis_spinosa_subsp._spinosa_sl20.jpg/180px-Ononis_spinosa_subsp._spinosa_sl20.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Ononis_spinosa_subsp._spinosa_sl16.jpg/120px-Ononis_spinosa_subsp._spinosa_sl16.jpg)
- Pokrój
- Półkrzew o wysokości do 60 cm i nieprzyjemnym zapachu. Przeważnie nie wytwarza rozłogów.
- Łodyga
- Zdrewniała, rozgałęziona, wzniesiona, zazwyczaj ogruczolona i owłosiona, przy czym charakterystyczne dla tego gatunku jest owłosienie jednostronne lub dwustronne na łodydze, czasem łodyga owłosiona jest dookoła, ale tylko w górnej części pędów. Na łodydze występują ciernie, często liczne i dwudzielne. Łodyga zazwyczaj jest czerwono nabiegła[5].
- Liście
- Jedno i trójlistkowe z jajowatymi przylistkami. Listki owalne, tępo piłkowane, drobne. Listek środkowy na dłuższym ogonku i większy od bocznych. Wierzchołki listków zaokrąglone lub ostre, ale nie wycięte[6][5].
- Kwiaty
- Grzbieciste motylkowe, ciemnoróżowe o długości 1–2 cm. Wyrastają zwykle po 1, rzadziej po 2–3 w kątach górnych liści. Mają tępy żagielek, nieco tylko dłuższy od skrzydełek i łódeczki. Kielich ogruczolony i rzadko owłosiony. Korona kwiatu ciemniej żyłkowana, różowa, rzadziej biała[6].
- Owoc
- Strąk zawierający przeważnie jedno nasiono.
Biologia i ekologia
Półkrzew, nanofanerofit, hemikryptofit. Kwitnie od czerwca do września. Jest gatunkiem światłolubnym. Siedliskiem są słoneczne zbocza dolin i wąwozów, przydroża, suche łąki, skarpy i brzegi lasów. Przeważnie występuje w murawach kserotermicznych, rzadziej w piaskowych. Preferuje gleby suche o odczynie obojętnym lub zasadowym. Rośnie pojedynczo lub po kilkanaście do kilkudziesięciu osobników[6].
Zagrożenia i ochrona
Gatunek po raz pierwszy objęty w Polsce częściową ochroną gatunkową w 1983 roku[7]. Status ochronny został utrzymany w Rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin[8].
Zastosowanie
Wilżyna ciernista wykorzystywana jest jako roślina lecznicza.
- Surowiec zielarski: Korzeń (Radix Ononidis)
- Skład chemiczny:
- olejek eteryczny do 0,2%,
- spinozyn,
- flawonoidy (m.in. ononina, dwuhydroononina, trifolizyryna i onospina),
- trójterpeny (m.in. α- β- i γ-onoceryna oraz pochodne kwasu glicyryzynowego – bezpostaciowy ononid).
- garbniki,
- kwasy organiczne (np. cytrynowy),
- żywice,
- fitoaglutyniny,
- pochodne kumaranochromanu,
- sole mineralne.
- Działanie: Dość silne działanie moczopędne, ułatwia wydalanie z organizmu mocznika, chlorków i różnych szkodliwych produktów przemiany materii. Przetwory z wilżyny słabo pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, w niewielkim stopniu hamują drobne krwawienia z włosowatych naczyń przewodu pokarmowego, mają też słabe działanie przeciwzapalne, korzystne w leczeniu żylaków odbytu.
- Zbiór i suszenie: Jesienią lub wczesną wiosną wykopuje się korzenie, myje i suszy w suszarni ogrzewanej w temperaturze do 45 °C.
Zmienność wewnątrzgatunkowa
W obrębie gatunku wyróżnia się szereg podgatunków i odmianę[3]:
- Ononis spinosa subsp. spinosa
- Ononis spinosa subsp. antiquorum (L.) Arcang.
- Ononis spinosa subsp. australis (Širj.) Greuter & Burdet
- Ononis spinosa subsp. austriaca (Beck) Gams
- Ononis spinosa subsp. diacantha (Sieber ex Rchb.) Greuter
- Ononis spinosa subsp. leiosperma (Boiss.) Širj.
- Ononis spinosa subsp. masquillierii (Bertol.) Negodi
- Ononis spinosa subsp. procurrens (Wallr.) Briq. – wilżyna rozłogowa
- Ononis spinosa nothosubsp. pseudohircina (Schur) B.Bock (mieszaniec O. spinosa subsp. procurrens × O. spinosa subsp. spinosa)
- Ononis spinosa var. sancti-marini Pamp.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Fabales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-02-26] (ang.).
- ↑ a b c d Ononis spinosa L., [w:] Plants of the World Online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2024-01-29] .
- ↑ Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, AdamA. Zając, MariaM. Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 382, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957 .
- ↑ a b Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 271. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b c Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Wyd. II. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 193, seria: Flora Polski. ISBN 83-7073-444-8.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 30 kwietnia 1983 r. w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin (Dz.U. z 1983 r. nr 27, poz. 134).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2014 r. poz. 1409).
Bibliografia
- A. Ożarowski, W. Jaroniewski: Rośliny lecznicze. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1989. ISBN 83-202-0472-0.
- Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
- GND: 4150478-1
- SNL: vedbeinurt
- BioLib: 40007
- EoL: 642874
- EUNIS: 171958
- Flora of China: 220009481
- Flora of North America: 220009481
- FloraWeb: 3925
- GBIF: 2977149
- identyfikator iNaturalist: 82730
- IPNI: 332101-2
- ITIS: 26813
- NCBI: 58890
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): ild-29429
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:332101-2
- Tela Botanica: 44891
- identyfikator Tropicos: 13030678
- USDA PLANTS: ONSP
- CoL: 49LF6