Zbiór praw sądowych
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Biezun%2C_Muzeum_Malego_Miasta_%28Zbior_Praw_Sadowych%29.jpg/240px-Biezun%2C_Muzeum_Malego_Miasta_%28Zbior_Praw_Sadowych%29.jpg)
Zbiór praw sądowych (Zbiór praw sądowych na mocy konstytucji roku 1776 przez J.W. Andrzeja Zamoyskiego ekskanclerza koronnego ułożony...[1], Kodeks Zamoyskiego) – projekt prawa ziemskiego z 1776 roku, opublikowany i przedstawiony do zatwierdzenia przez sejm w 1778 r., a odrzucony przez sejm w 1780.
Jak zauważył sto lat później Walenty Dutkiewicz prace nad kodeksem trwały zaledwie półtora roku, wliczając czas druku.
Losy projektu
Polska szlachta sprzeciwiała się pomysłom kodyfikacji prawa widząc w nich przejaw autorytarnych zapędów władców. Zamysł uporządkowania prawa nabrał realnych kształtów podczas obrad sejmu skonfederowanego 1776 roku, gdy na wniosek króla powołano komisję o szerokich kompetencjach[2]. Powierzono jej kodyfikację całego polskiego prawa sądowego (ziemskiego) obowiązującego w całej Rzeczypospolitej (w Koronie i na Litwie). Na jej czele stanął były kanclerz wielki koronny Andrzej Zamoyski, w skład komisji wchodził także Józef Wybicki. Dobór członków zależał według ustawy od Zamoyskiego: do pomocy tey pod rządem swoim pracy, wezwie nayoświeceńszych y naycnotliwszych Obywatelow Oboyga Narodow, (w czym na iego wybor się spuszczamy zupełnie)[3]. Komisja miała oprzeć swą pracę na ideałach kodyfikacji oświecenia. W swych pracach nie trzymała się kurczowo dotychczasowego ustawodawstwa, wprowadzając wiele innowacji. Po dwóch latach studiów (w 1778 r.) komisja ogłosiła drukiem i zaprezentowała sejmowi wynik swych prac. Kodeks ułożony był według systematyki justyniańskiej (osoby – rzeczy – skargi, personae – res – actiones). Kodeks był wyrazem kompromisu pomiędzy szlachtą i mieszczaństwem, poważnie ograniczał także jurysdykcję Stolicy Apostolskiej na ziemiach polskich. Obejmował przepisy z działów prawa cywilnego, karnego procesowego regulował także stosunki społeczno-gospodarcze.
Nuncjusz apostolski Giovanni Andrea Archetti, działając w porozumieniu z ambasadorem rosyjskim Ottonem Magnusem von Stackelbergiem doprowadził w 1780 do przekupienia posłów i odrzucenia projektu kodyfikacji prawa. Przedstawiciel Stolicy Apostolskiej wypełnił instrukcje, przysłane mu przez sekretarza stanu Lazzaro Opizio Pallaviciniego, który jednak zalecał ostrożność: aby porozumienie i łączenie się nasze z państwem heretyckim nie wyszło tam niepotrzebnie na jaw z naszą szkodą, jakkolwiek takimi środkami posługuje się nieraz Opatrzność, aby pomieszać szyki ludzkiej polityki dla dobra Kościoła i jego głowy[4]. Silny sprzeciw wyrazili również reprezentanci Litwy, którzy obawiali się utraty odrębności Wielkiego Księstwa Litewskiego w zakresie prawa sądowego (Statuty Litewskie). Negacja miała charakter manifestacyjny; nie przeprowadzono merytorycznej dyskusji nad propozycjami oraz zastrzeżono, że Zbiór praw nie może być ponownie przedłożony Sejmowi pod obrady; tenże Zbiór Praw (…) na zawsze uchylamy i na żadnym Sejmie aby nie był wskrzeszany, mieć chcemy[5]. Projekt był wykorzystywany przy analizie polskiego prawa i późniejszej próbie jego kodyfikacji. Zbiór praw sądowych jest jednym z projektów prawa polskiego opracowanych w czasach I Rzeczypospolitej, które nie weszły w życie.
Regulacje
Zbiór zawierał przepisy reformujące stosunki społeczne i polityczne. Przewidywał ograniczenie poddaństwa osobistego chłopów i sądownictwa patrymonialnego:
- uwalniał z poddaństwa niektóre kategorie chłopów.
- wprowadzał stosunki kontraktowe między chłopami a dworem.
- poddawał regulacje dotyczące ludności chłopskiej pod kontrolę i ochronę państwa. Np.;
- skargi na umowy o grunt z właścicielem rozstrzygać miał sąd grodzki.
Był to wyraz idei interwencjonizmu i reglamentacji w relacjach pan – chłop. Najwięcej innowacji przewidziano w dziedzinie prawa cywilnego np.:
- ustanawiał jednolite zasady obrotu gospodarczego
- wprowadzał wolność kształtowania stosunku prawnego
- zmierzał do określenia równości stanów
- opieka; w swych postanowieniach wzorował się na regulacjach Korektury pruskiej, opieka straciła charakter prywatny i rodzinny – została przekształcona w sprawę społeczną podlegającą kontroli państwa
- kuratela; rozszerzał kuratelę nad kobietami i marnotrawcami (co stanowi przykład regulacji zachowawczej)
- w dziedzinie prawa zobowiązań przewidywał nowe rodzaje umów lepiej odpowiadające ówczesnej rzeczywistości lub w sposób pełniejszy regulował już istniejące:
- umowa o przewóz
- umowa komisu
- umowa spółki aukcyjnej.
W prawie karnym przeprowadził jego unifikację (eliminował luki prawa stanowionego) zachowały się w dużej mierze stare normy, feudalne instytucje i pojęcia, Zbiór przewidywał m.in.:
- kwalifikowane kary śmierci
- za uzasadnienie kary przyjmował prewencję generalną
- zaostrzał represje karną.
Kodeks przewidywał również postępowe regulacje np. poszerzenie zasady publicznoprawnej, wykluczenie dawności przy zabójstwie. Przepisy były w znacznej mierze przejęte z postulatów doktryny humanitarnej;
- likwidował przejawy arbitralności wymiaru kary
- przewidywał zasady
- dążył do subiektywizacji oraz indywidualizacji odpowiedzialności karnej
- rozszerzał stosowanie kary pozbawienia wolności
- chciał znieść odpowiedzialność odszkodowawczą za czyny popełnione w obronie koniecznej.
W przepisach dotyczących prawa procesowego przewidywał
- wyodrębnienie osobnych procedur:
- cywilnej
- karnej
- zawierającej postulaty humanitarystów; przewidywano gwarancje swobód jednostki w procesie, zasada domniemania niewinności
- Jednocześnie; zwiększono rolę insygnatora (czynnik publiczny w procesie), wzbogacono postępowanie o elementy procesu inkwizycyjnego.
Proces karny regulowany w Zbiorze praw miał charakter procesu mieszanego (inkwizycyjno-skargowy)
Zbiór praw zawierał także normy z zakresu prawa kościelnego:
- ograniczenie zależności polskiego Kościoła od papiestwa
- rozszerzał administracyjne i edukacyjne obowiązki kleru.
Przypisy
- ↑ Zbior praw sądowych na mocy konstytucyi roku 1776.
- ↑ Zbior Praw Sądowych Volumina Legum, t. 8, s. 543, f. 875.
- ↑ Do Komisji weszli biskup płocki Krzysztof Hilary Szembek, podkanclerzy litewski Joachim Litawor Chreptowicz, ekonomista Feliks Franciszek Łoyko, sekretarz kancelarii królewskiej Antoni Rogalski, adwokat w sądach komisji skarbowej Michał Węgrzecki (Kodyfikacje prawa polskiego w wieku Oświecenia i spór o rolę prawa rzymskiego na początku XIX stulecia s. 106).
- ↑ Mieczysław Tarnawski, Kodeks Zamoyskiego na tle stosunków kościelno-państwowych za czasów Stanisława Augusta Lwów 1916, s. 173.
- ↑ Uchylenie Zbioru Praw przez U. Zamoyskiego ułożonych Volumina Legum, t. 9, s. 589, f. 979. Władysław Konopczyński skomentował to egoizm zacofańczy szlachty przyniósł w roku 1780 haniebną uchwałę jednomyślną o uchyleniu kodeksu Zamoyskiego (Liberum Veto Kraków 1918, s. 424).
Bibliografia
- StanisławS. Płaza StanisławS., Historia prawa w polsce na tle porównawczym, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2002, ISBN 83-7188-609-8, OCLC 749555828 .
- Władysław Smoleński Przyczyny upadku projektu Kodeksu Zamoyskiego w : Pisma historyczne. Tom I Kraków 1901 s.369 – 377
Zobacz też
- p
- d
- e
I Rzeczpospolita |
|
---|---|
Królestwo Polskie | |
II Rzeczpospolita |
|
Polska Ludowa |
|
III Rzeczpospolita |