Chlorodiazepoksyd
| ||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||
Ogólne informacje | ||||||||||||||||||||||
Wzór sumaryczny | C16H14ClN3O | |||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Masa molowa | 299,75 g/mol | |||||||||||||||||||||
Wygląd | prawie biały lub jasnożółty krystaliczny proszek[3] | |||||||||||||||||||||
Identyfikacja | ||||||||||||||||||||||
Numer CAS | 58-25-3 | |||||||||||||||||||||
PubChem | 2712 | |||||||||||||||||||||
DrugBank | DB00475 | |||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa) | ||||||||||||||||||||||
Klasyfikacja medyczna | ||||||||||||||||||||||
ATC | N05BA02 | |||||||||||||||||||||
Legalność w Polsce | substancja psychotropowa grupy IV-P | |||||||||||||||||||||
Stosowanie w ciąży | kategoria D | |||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||
|
Chlorodiazepoksyd (łac. chlordiazepoxidum) – organiczny związek chemiczny, pochodna benzodiazepiny. Stosowany jako lek z grupy benzodiazepin. Związek ten został otrzymany przypadkowo w 1954 roku, jednak nie zwrócono na niego uwagi. Został zsyntetyzowany w roku 1957 przez absolwenta Uniwersytetu Jagiellońskiego Leona Sternbacha (1908–2005). Opatentowany w roku 1958, natomiast wprowadzony do lecznictwa jako pierwszy lek z tej grupy w lutym 1960 roku pod nazwą handlową Librium przez koncern farmaceutyczny Hoffmann-La Roche[8]. Nasila działania receptorów GABA. Wykazuje silne działanie zarówno przeciwlękowe, jak i uspokajające, oraz umiarkowanie miorelaksacyjnie, umiarkowanie nasennie – w dawkach małych (do 10 mg) i silnie nasenne – w dawkach dużych (30 mg). Ponadto odznacza się niewielkim działaniem rozkurczowym. Może wywoływać uzależnienie.
W latach 1966–1980 chlorodiazepoksyd był najczęściej (pod nazwą Elenium) przepisywaną pochodną benzodiazepiny w Polsce[9]. Obecnie w porównaniu z innymi benzodiazepinami jest stosowany rzadko, z wyraźną tendencją spadkową. Powodem tego zjawiska jest m.in. wprowadzenie do lecznictwa innych benzodiazepin o bardziej selektywnym działaniu oraz powodujących mniejsze w porównaniu z chlorodiazepoksydem objawy niepożądane.
Jest modelowym (porównawczym) lekiem dla całej grupy benzodiazepin.[10] Chlorodiazepoksyd działa słabiej, ale dłużej od diazepamu. W profilu działania w porównaniu z diazepamem wykazuje silniejszy kierunek przeciwlękowy.[11] W badaniach toksyczności stwierdzono, że częściej niż inne pochodne benzodiazepiny może wywoływać żółtaczkę, hiperbilirubinemię, agranulocytozę oraz skórne objawy alergiczne.[12] Jednakże toksyczność ogólna chlorodiazepoksydu jest uznawana za mniejszą niż pochodnych benzodiazepin "nitrowych" (nitrazepam, flunitrazepam, klonazepam).[13] W razie konieczności podawania pochodnych benzodiazepiny u pacjentów z niewydolnością wątroby preferuje się te, które nie są metabolizowane lub metabolizowane są w śladowych ilościach (np. lorazepam, oksazepam).[14]
Działanie
Działa hamująco na niektóre części mózgu, szczególnie na układ limbiczny, podwzgórze, i wzgórze. Poprzez nasilanie działania receptorów GABA (neuroprzekaźnik) powoduje otwarcie kanałów chlorkowych, co w efekcie prowadzi do hiperpolaryzacji błony komórkowej neuronów i zahamowania ich czynności.
Działa uspokajająco, nasennie, relaksująco oraz rozkurczowo. Hamuje reakcje emocjonalne. W mniejszym stopniu działa także przeciwdrgawkowo.
Lek przenika z krwi do płynu mózgowo-rdzeniowego, łożyska i mleka matki.
Farmakokinetyka
Chlordiazepoksyd stosunkowo powoli wchłania się z przewodu pokarmowego. Przy podawaniu doustnym, maksymalne stężenie chlorodiazepoksydu we krwi jest bardzo zmienne (zależne od czynników osobniczych takich jak wiek, rasa, wydolność wątroby) i osiągane w dużym przedziale czasowym, wynoszącym ok. 1-4 godzin. W związku z tym okres półtrwania również jest zmienny i wynosi od 6 do 30 godzin. W stanie stacjonarnym objętość dystrybucji wynosi ok. 0,3-0,4 l/kg masy ciała. Wiąże się z białkami osocza w 93-97%. W ustroju związek ulega intenysywnym, wielorakim szlakom metabolicznym w wątrobie (zaledwie 1% przyjętej dawki jest wydalane w formie niezmienionej) do aktywnych farmakologicznie: dimetylochlorodiazepoksydu, demoksepamu, nordiazepamu. Niekiedy spotyka się również bardzo małe ilości oksazepamu. Metabolity znacznie wydłużają czas działania farmakologicznego chlorodiazepoksydu. Chlorodiazepoksyd wraz z metabolitami jest wydalany powoli z moczem (nordiazepam i demoksepam w postaci nieaktywnych, sprzężonych glukuronianów). Stan stacjonarny po regularnym podawaniu per os osiąga w trzeciej dobie, podczas gdy akumulacja metabolitów następuje znacznie wolniej.[15]
Działania niepożądane
Niepożądanymi skutkami działania leku mogą być:
- upośledzenie sprawności psychofizycznej oraz funkcji poznawczych,
- senność, szczególnie na początku kuracji lekiem,
- zmęczenie,
- ataksja,
- zawroty głowy,
- nudności,
- zaparcia,
- omdlenia.
Zespół abstynencyjny
Lek powoduje uzależnienie. Po nagłym odstawieniu może wystąpić zespół abstynencyjny w postaci objawów takich jak:
Przedawkowanie
Chlorodiazepoksyd podany w jednorazowej dawce doustnej 500-600 mg[16] wywołuje następujące objawy przedawkowania:
- częstoskurcz,
- hipotonia,
- zaburzenia świadomości i koordynacji ruchowej (splątanie),
- śpiączka
- zahamowanie czynności ośrodka oddechowego.
Przeciwdziałanie:
- płukanie żołądka,
- dożylne podawanie płynów,
- dożylne podanie flumazenilu,
Ze względu na krótki czas działania flumazenilu, po jego podaniu dalej monitoruje się tętno i oddech pacjenta, by w razie potrzeby podać kolejną dawkę. Nie należy podawać pacjentowi leków uspokajających nawet, jeśli wystąpi pobudzenie.
Zatrucia ostre[17]
Nie jest znana dawka śmiertelna (dosis letalis) dla człowieka (nie ustalono jednoznacznie LD). Podobnie jak w przypadku pozostałych leków z grupy benzodiazepin zatrucia ostre należą do rzadkości, pod warunkiem, że nie są to zatrucia mieszane (udział substancji z innych grup chemicznych). W literaturze opisano nieliczne przypadki zatruć śmiertelnych po zażyciu bardzo wysokich dawek chlorodiazepoksydu (4000 mg i 11000 mg). Natomiast u pacjentów którzy przeżyli ciężkie zatrucia chlorodiazepoksydem występowały trwałe uszkodzenia mózgu oraz ciężkie uszkodzenie wątroby.
Działanie na płód
Stosowanie leku w okresie ciąży (szczególnie w 1 i 3 trymestrze) może powodować wady u płodu, a także objawy zespołu abstynencyjnego u noworodków. Jeśli lek był przyjmowany w dużych dawkach w 3 trymestrze ciąży dodatkowo mogą wystąpić: hipotonia, hipotermia, osłabienie odruchu ssania.
Zastosowania
Chlorodiazepoksyd znajduje zastosowanie w stanach lękowych, nadmiernej aktywności, bezsenności, jako środek wspomagający w leczeniu depresji, alkoholizmie, w stanach zatrucia alkoholem. Także w przypadku skurczów mięśni na tle psychicznym lub nerwowym. Iniekcje stosuje się w stadium przygotowania do operacji chirurgicznych oraz po operacjach. Małe dawki dobowe chlorodiazepoksydu (5–10 mg) znajdują niekiedy zastosowanie pomocnicze w geriatrii[18]
W przypadku długotrwałego przyjmowania odstawianie leku następować musi stopniowo.
W literaturze istnieje opinia, że spośród pozostałych pochodnych benzodiazepiny chlordiazepoksyd jest uważany za najlepszy lek w opanowywaniu pobudzenia i innych objawów występujących w przewlekłym alkoholizmie oraz w zespole odstawiennym. W tym zastosowaniu dawki dobowe zalecane przez klinicystów są bardzo wysokie, sięgające nawet do 100–200 mg jednorazowo, oraz 300 mg w ciągu doby (w lecznictwie zamkniętym)[19]. Tak wysokie dawki chlordiazepoksydu, przekraczające maksymalne zalecenia farmakopealne (Według FP XII aktualnie zalecana dawka maksymalna jednorazowa chlorodiazepoksydu wynosi 25 mg, natomiast maksymalna dawka dobowa wynosi 100 mg)[20] są jednak dopuszczalne przez charakterystykę produktu leczniczego[21] oraz poradniki terapeutyczne[22]
Przeciwwskazania
Leku nie wolno podawać pacjentom uczulonym na preparat. Osoby z zaburzoną funkcją nerek i wątroby, oraz pacjenci chorzy na miastenię i jaskrę powinni powiadomić o tym lekarza przed rozpoczęciem kuracji. Zaleca się ostrożność w stosowaniu u osób starszych i wycieńczonych, a także chorych na depresję, uzależnionych od alkoholu, nadużywających innych leków, oraz z zaburzeniami osobowości. Nie podaje się dzieciom poniżej 6 roku życia. Stosowanie u kobiet w okresie ciąży i karmienia piersią jest dopuszczalne jedynie w sytuacji, gdy istnieje bezwzględna konieczność, a stosowanie innych, podobnych leków nie jest możliwe.
Interakcje
Alkohol wzmacnia działanie leku. Leku nie należy łączyć także ze środkami działającymi depresyjnie na OUN, takimi jak: barbiturany, pochodne fenotiazyny, inhibitory MAO, opioidy, leki przeciwdepresyjne, neuroleptyki, leki przeciwhistaminowe, klonidyna, i leki uspokajające. Lek może nasilać toksyczność leków przeciwpadaczkowych.
Dawkowanie
U dorosłych dawka najczęściej wynosi 5–10 mg 2-4 razy dziennie. W ciężkich stanach lękowych przyjmuje się do 40–100 mg na dobę. Jako lek nasenny podaje się jednorazowo 10–20 mg na godzinę przed snem. W klinicznych przypadkach psychiatrycznych podaje się 50–100 mg dziennie podzielone na 3-4 dawki. Dawki dla osób starszych i osłabionych są znacznie mniejsze (5–20 mg na dobę).
Preparaty – Polska
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Elenium.jpg/150px-Elenium.jpg)
- Elenium (tabletki) – Tarchomińskie Zakłady Farmaceutyczne Polfa. Preparat produkowany od 1965 roku[23][19]. Jest to jedyny obecnie dostępny w Polsce produkt leczniczy zawierający chlorodiazepoksyd[24].
W latach 1971–1994 były także produkowane przez Warszawskie Zakłady Farmaceutyczne Polfa pod nazwą Elenium preparaty do wstrzyknięć domięśniowych i dożylnych[a], a w latach 1971–1982 produkowany był przez Krakowskie Zakłady Farmaceutyczne Polfa pod nazwą Elpentrin lek złożony zawierający chlorodiazepoksyd i tetraazotan pentaerytrytolu[b]. Ponadto w latach 1968–1995 w Polsce był dostępny (okresowo, nieregularnie) importowany ze Szwajcarii (Roche) lek złożony, zawierający chorodiazepoksyd i bromek klidyniowy pod nazwą handlową Librax.[25][26]
Zobacz też
Uwagi
- ↑ Obydwa preparaty do wstrzyknięć zostały po raz pierwszy ujęte w Vademecum Polfa 1972 ↓, s. 285, w którym katalog produkowanych leków wskazywał stan na czerwiec 1971 roku. W wydaniu z 1993 roku (Pharmindex Brevier ↓, s. 140) preparat do wstrzyknięć domięśniowych opisany był jako „Elenium inj. domięśniowe (i.m.) 0,1 g × 5 amp. z suchą substancją + rozpuszczalnik (solvens) 2 ml – Polfa Warszawa”, w kolejnym wydaniu z 1994 roku (Pharmindex Brevier ↓ ) został usunięty ze spisu. Podobnie preparat do wstrzyknięć dożylnych ostatni raz umieszczony został w wydaniu z 1994 roku (Pharmindex Brevier ↓, s. 152) i opisany jako „Elenium inj. domżylne (i.v.) 0,1 g × 5 amp. z suchą substancją + rozpuszczalnik (solvens) 10 ml – Polfa Warszawa” w kolejnym wydaniu z 1995 roku został usunięty (Pharmindex Brevier ↓ ).
- ↑ Preparat po raz pierwszy ujęty został w Vademecum Polfa 1972 ↓, s. 288–289, skreślony z urzędowego spisu leków na podstawie Obwieszczenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 lipca 1982 r. o wprowadzeniu zmian do urzędowego spisu leków.
Przypisy
- ↑ a b c Farmakopea Polska VI, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2002, s. 1176, ISBN 83-88157-18-3 .
- ↑ https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/35882/32081
- ↑ Farmakopea Polska VIII, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2008, s. 3491, ISBN 978-83-88157-53-0 .
- ↑ a b Chlordiazepoxide, [w:] PubChem, United States National Library of Medicine, CID: 2712 [dostęp 2022-07-12] (ang.).
- ↑ a b Chlordiazepoxide, [w:] ChemIDplus, United States National Library of Medicine [dostęp 2012-06-24] (ang.).
- ↑ a b Chlordiazepoxide, [w:] DrugBank, University of Alberta, DB00475 (ang.).
- ↑ Chlordiazepoxide-d5, karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, 8 maja 2021, numer katalogowy: C0531 [dostęp 2022-07-13] . (przeczytaj, jeśli nie wyświetla się prawidłowa wersja karty charakterystyki)
- ↑ BogusławB. Sławiński BogusławB., Wynalazca nad wynalazcami, „Alma Mater”, 93, Uniwersytet Jagielloński, 2007, s. 54–57 [zarchiwizowane z adresu 2013-07-01] .
- ↑ WojciechW. Kostowski WojciechW., Farmakologia. Podstawy farmakoterapii, PZWL, 1979, s. 323 .
- ↑ Wojciech Kostowski,Zbigniew Herman, Farmakologia. Podstawy farmakoterapii, wydanie III poprawione i uzupełnione; PZWL, 2010 r., tom 2, strona 94. isbn 978-83-200-4164-4
- ↑ Wojciech Kostowski,Zbigniew Herman, Farmakologia. Podstawy farmakoterapii, wydanie III poprawione i uzupełnione; PZWL, 2010 r., tom 2, strona 95. isbn 978-83-200-4164-4
- ↑ Wojciech Kostowski,Zbigniew Herman, Farmakologia. Podstawy farmakoterapii, wydanie III poprawione i uzupełnione; PZWL, 2010 r., tom 2, strona 95. isbn 978-83-200-4164-4
- ↑ Wojciech Kostowski,Zbigniew Herman, Farmakologia. Podstawy farmakoterapii, wydanie III poprawione i uzupełnione; PZWL, 2010 r., tom 2, strona 96. isbn 978-83-200-4164-4
- ↑ Wojciech Kostowski,Zbigniew Herman, Farmakologia. Podstawy farmakoterapii, wydanie III poprawione i uzupełnione; PZWL, 2010 r., tom 2, strona 96. isbn 978-83-200-4164-4
- ↑ Vademecum Roche 1995 r. - informator produktowy > farmakokinetyka chlorodiazeposydu, strona 71
- ↑ Vademecum Roche 1995 r. - informator produktowy > Przedawkowanie i postępowanie w zatruciu chlorodiazpoksydem, strona 72
- ↑ Vademecum Roche 1995 r. - informator produktowy > Przedawkowanie i postępowanie w zatruciu chlorodiazpoksydem, strona 72
- ↑ WojciechW. Kostowski WojciechW., Farmakologia. Podstawy farmakoterapii, PZWL, 1998, s. 1386 .
- ↑ a b Farmakologia i farmakokinetyka chlordiazepoksydu – opis szczegółowy, [w:] WojciechW. Kostowski WojciechW., Benzodwuazepiny – mechanizmy działania i zastosowanie, Warszawa: Tarchomińskie Zakłady Farmaceutyczne Polfa, 1983, s. 56 .
- ↑ Wykaz dawek, [w:] Farmakopea Polska XII, t. 3, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych/Wydawnictwo Dragon, 2020, ISBN 978-83-8172-543-9, OCLC 1228836455 .
- ↑ Dawkowanie i sposób podawania, [w:] Elenium. Charakterystyka Produktu Leczniczego, 2008 [dostęp 2022-07-12] .
- ↑ Jan K.J.K. Podlewski Jan K.J.K., AlicjaA. Chwalibogowska-Podlewska AlicjaA., Leki współczesnej terapii, wyd. 20, t. I, Medical Tribune Polska, 2010, s. 183, ISBN 978-83-60135-93-8, Cytat: W szczególnych przypadkach dawka dobowa może być zwiększona do 300 mg, w trzech dawkach podzielonych .
- ↑ Obwieszczenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 29 czerwca 1965 r. o wprowadzeniu zmian do urzędowego spisu leków, „Dziennik Urzędowy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Monitor Polski”, M.P. z 1965 r. nr 40, poz. 230 .
- ↑ Rejestr Prouktów Leczniczych: https://rejestry.ezdrowie.gov.pl/rpl/search/public
- ↑ Poradnik Terapeutyczny, wydanie II uzupełnione, PZWL Warszawa 1969 r. > strona 1004 > Wykaz preparatów wprowadzonych do Podstawowej Listy Leków Pozalekospisowych po 1. VII. 1968 r. > Librax - Roche.
- ↑ Vademecum Roche 1995 r. - informator produktowy > strona 71 > Librax drażetki 5mg + 2,5 mg > informacja wytwórcy : "Lek dostępny w PL do wyczerpania zapasów."
Bibliografia
- Pharmindex Brevier. Podręczny indeks leków, Warszawa 1993–, ISSN 1426-4250, OCLC 68740531 .
- Vademecum Polfa, PiotrP. Kubikowski (red.), Ośrodek Informacji Naukowej Polfa, 1972 .
- Tadeusz LesławT.L. Chruściel Tadeusz LesławT.L., KornelK. Gibiński KornelK., Leksykon Leków, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1991 .
- MałgorzataM. Rzewuska MałgorzataM., Leczenie zaburzeń psychicznych, wyd. 3, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2006, ISBN 83-200-3354-3 .
Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.
- p
- d
- e
- p
- d
- e
N05A – Leki przeciwpsychotyczne |
| ||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
N05B – Anksjolityki |
| ||||||||||||||||||||||
N05C – Leki nasenne i uspokajające |
|
- p
- d
- e
|
- Britannica: science/chlordiazepoxide