I Korpus Polski w Rosji
![]() | Ten artykuł dotyczy I Korpusu Polskiego w Rosji. Zobacz też: I Korpus Polski - stronę ujednoznaczniającą. |
![]() | |||
Historia | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Sformowanie | 1917 | ||
Rozformowanie | 1918 | ||
Tradycje | |||
Rodowód | Dywizja Strzelców Polskich | ||
Dowódcy | |||
Pierwszy | gen. por. Józef Dowbor-Muśnicki | ||
Działania zbrojne | |||
I wojna światowa Wojna domowa w Rosji | |||
Organizacja | |||
Dyslokacja | Twierdza Bobrujsk | ||
Rodzaj sił zbrojnych | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Polska_Dowborowa.jpg/240px-Polska_Dowborowa.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Dowbor_Musnicki.jpg/240px-Dowbor_Musnicki.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Twierdza_Bobrujsk-Mariusz_Kruk.jpg/240px-Twierdza_Bobrujsk-Mariusz_Kruk.jpg)
I Korpus Polski w Rosji (ros. 1-й Польский корпус) – wyższy związek taktyczny Wojska Polskiego na Wschodzie. Podlegał rozkazom Armii Imperium Rosyjskiego, a następnie Radzie Regencyjnej Królestwa Polskiego[1].
I Korpus liczył 15 stycznia 1918 roku 29 000 żołnierzy, zaś w maju 23 661 żołnierzy. Żołnierze I Korpusu nazywani są Dowborczykami od nazwiska dowódcy generała Józefa Dowbor-Muśnickiego.
Formowanie korpusu
Korpus został sformowany 24 lipca 1917 na ziemiach zaboru rosyjskiego znajdujących się pod władzą Rządu Tymczasowego Rosji, z żołnierzy narodowości polskiej z armii rosyjskiej służących we Froncie Zachodnim i Froncie Północnym (obecnie Białoruś, Polesie, Litwa, Łotwa), z inicjatywy Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego. Dowodzony przez generała Józefa Dowbora-Muśnickiego mianowanego 6 sierpnia 1917 przez gen. Ławra Korniłowa na wniosek Naczpolu.
Formowanie Korpusu przebiegało w skomplikowanej atmosferze. Armia rosyjska ponosiła na froncie liczne klęski. Wewnątrz kraju, na skutek rewolucji bolszewickiej zaznaczało się ogólne rozprzężenie. Nieprzyjazny stosunek do tworzenia Korpusu zajęła również lewica polska w Rosji. Wyższą kadrę oficerską kompletował osobiście gen. Dowbor-Muśnicki. Podstawą tworzenia korpusu była Dywizja Strzelców Polskich. W styczniu 1918 roku przewidziano koncentrację oddziałów Korpusu w rejonie Bobrujska[2].
Działania korpusu
Zgodnie z założeniami Korpus miał wraz z osiągnięciem gotowości bojowej być skierowany na front walki z Niemcami. Jednak sytuacja na froncie i wewnątrz Rosji spowodowała, że zadania Korpusu zostały zmienione. Korpus na front przeciw Niemcom nie został skierowany, a 17 (4) grudnia 1917 roku został zawarty rozejm między Niemcami a Rosją radziecką i podjęto rozmowy pokojowe[2]. Gen. Dowbor widział zbliżający się konflikt z władzą bolszewicką, stał jednak na stanowisku niemieszania się w wewnętrzne sprawy Rosji. Zaproponował więc dowództwu bolszewickiemu umowę rozlokowania sił I Korpusu, co miało stanowić podstawę do zawarcia rozejmu do czasu ostatecznego wyjaśnienia sytuacji na froncie. Dochodziło jednak ze strony bolszewików do utrudniania koncentracji korpusu, zatrzymywania poszczególnych transportów, prób rozbrajania pododdziałów i agitacji[2]. Wobec tego, gen. Dowbor zażądał 24 stycznia 1918 roku od głównodowodzącego Frontu Zachodniego zaprzestania rozbrajania i utrudniania koncentracji pod rygorem potraktowania tych działań jako wrogich[3]. Bolszewicy przedstawili to jednak jako wrogi akt i nasilili działania w tym kierunku[3].
Mimo utrudnień, pod koniec stycznia doszło do stopniowej koncentracji części oddziałów w twierdzy Bobrujsk, przy tym część żołnierzy musiała tam przedrzeć się w przebraniu[4]. Z uwagi na odmowę zaopatrywania polskich oddziałów przez bolszewików, zaszła konieczność opanowania twierdzy dla uzyskania aprowizacji i doszło do walk Korpusu z oddziałami Gwardii Czerwonej[4]. W walkach tych, na początku lutego 1918, siły Korpusu odniosły kilka zwycięstw, z których najważniejsze to walki o Bobrujsk i opanowanie między 29 stycznia a 3 lutego 1918 twierdzy i miasta Bobrujska[5], obsadzonych przez 7 tysięczną załogę bolszewicką. 10 lutego 1918 roku utworzono w twierdzy polski pociąg pancerny „Związek Broni”. 19 lutego Polacy zdobyli Mińsk Litewski. Walki polsko-bolszewickie w tym czasie toczono również m.in. pod Tatarką, Osipowiczami, Żłobinem i wielu innych regionach. Na przełomie lutego i marca, po zdobyciu Rohaczewa, Mohylewa i Żłobina, bolszewicy zostali wyparci za Dniepr[6].
Jednocześnie z walkami z bolszewikami prowadzono rokowania z naciskającymi od zachodu wojskami niemieckimi Oberostu. 26 lutego 1918 roku zawarto porozumienie z Niemcami, które stwierdzało, że:
Korpus Polski jest wojskiem neutralnem, któremu dla rozlokowania się i wyżywienia i do obrony od napadów ze strony bolszewików wyznaczony jest teren między Dnieprem od Mohylowa aż do ujścia Berezyny i koleją Słuck – Osipowicze – Łapicze – Grodziniec[7].
Korpus uzyskał tymczasową administrację okupacyjną nad tym terenem. Stwierdzono także, że Korpus Polski walczy tylko w razie, jeżeli będzie na tym terenie napadnięty[7]. Przemarsz wojsk niemieckich na tym terenie był dozwolony, ponadto 27 lutego Polacy mieli ustąpić na rzecz Niemców z Mińska[7]. Po zawarciu pokojowego traktatu brzeskiego władze niemieckie postanowiły jednak doprowadzić do likwidacji Korpusu[8]. 10 marca 1918 roku korpus liczył 16 493 ludzi, a 10 maja – 23 661 ludzi i prawie 10 tysięcy koni[9]. W tym, 10 maja było 14 117 żołnierzy frontowych, z silną jazdą i artylerią[10]. Wielkość taborów, w tym znaczna liczba koni, wskazywały na zamiar sprowadzenia korpusu wraz ze zgromadzonym inwentarzem na ziemie polskie[9]. Gen. Dowbor próbował lawirować, opierając się na autorytecie Rady Regencyjnej. 4 marca 1918 roku delegacja wysłana do Warszawy przez dowódcę I Korpusu oraz Naczpol uznała zwierzchnictwo polityczne Rady Regencyjnej, która 6 marca powierzyła nadal dowództwo gen. Dowborowi[11]. Gen. Dowbor starał się następnie uzyskać możliwość skupienia dalszych sił polskich, po czym przejścia korpusu wraz z bronią i wyposażeniem na ziemie polskie, jednakże niemieckie dowództwo zażądało demobilizacji korpusu[11]. Na żądanie niemieckie, 10 kwietnia zdemobilizowano i zwolniono do byłego zaboru rosyjskiego (okupowanego przez Niemcy i Austro-Węgry), pierwszy tysiąc żołnierzy[12]. W tym czasie doszło do likwidacji II Korpusu, zakończonej bitwą pod Kaniowem[13]. Rozważano w dowództwie Korpusu możliwość przejścia za Dniepr i przedarcia się przez ziemie rosyjskie do sprzymierzonych, lecz został on odrzucony[13]. Mimo oporu konspiracyjnego organizacji piłsudczyków z Leopoldem Lisem-Kulą i Melchiorem Wańkowiczem na czele rozpoczął się proces likwidacji Korpusu[14].
21 maja 1918 Korpus został rozformowany i rozbrojony w twierdzy w Bobrujsku, po przyjęciu ultimatum przedstawionego 20 maja przez dowództwo niemieckie, pod groźbą użycia siły[15]. Żołnierze mieli zostać zwolnieni tam, skąd pochodzą, a całość wyposażenia i konie przejęli Niemcy[15]. Odmówiono tym samym praw Radzie Regencyjnej do kontaktów z korpusem[15]. Po podpisaniu porozumienia, w nocy z 21 na 22 maja doszło do próby buntu i aresztowania gen. Dowbora przez członków konspiracji, lecz bunt nie zyskał poparcia i upadł[14]. Ostatni transport wojsk Korpusu opuścił Bobrujsk 8 lipca 1918. Żołnierze Korpusu po rozbrojeniu przybyli w większości do Warszawy, gdzie weszli w skład powstającego Wojska Polskiego.
W Bobrujsku, na miejscowym cmentarzu wojennym, istniał wysoki kopiec z krzyżem na szczycie, pod którym zostało pochowanych około dwóch tysięcy polskich żołnierzy I Polskiego Korpusu. Obecnie nie ma po nim śladu. Replika tego kopca, znacznie pomniejszona, znajduje się na cmentarzu Powązkowskim. W dwudziestoleciu międzywojennym byli tutaj chowani Dowborczycy.
Organizacja i obsada personalna korpusu
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Dowodcy_oddzialow_I_Korpusu_Polskiego_w_Rosji_z_gen_Jozefem_Dowbor-Musnickim_NAC_1-H-233.jpg/240px-Dowodcy_oddzialow_I_Korpusu_Polskiego_w_Rosji_z_gen_Jozefem_Dowbor-Musnickim_NAC_1-H-233.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/I_Korpus_Polski_w_Rosji_-_grupa_oficerow_1_pulku_inzynierii_NAC_1-H-236.jpg/240px-I_Korpus_Polski_w_Rosji_-_grupa_oficerow_1_pulku_inzynierii_NAC_1-H-236.jpg)
Z tym tematem związana jest kategoria: Oficerowie I Korpusu Polskiego w Rosji.
- dowódca – gen. por. Józef Dowbor-Muśnicki
- zastępca dowódcy – gen. por. Aleksander Karnicki
- p.o. wyższego oficera do zleceń – ppłk SG Walerian Żeleński
- szef sztabu – gen. mjr Władimir Agapiejew (Rosjanin)
- kwatermistrz – płk Zygmunt Rymkiewicz
- intendent – płk Blinow (R)
- naczelny inżynier – ppłk Bolesław Jaźwiński
- szef sanitarny i naczelny chirurg – gen. mjr Stanisław Gurbski
- naczelny lekarz – inspektor sanitarny
- gen. dr Aleksander Bernatowicz (1917–1918)
- dr Bronisław Malewski (1918)
- naczelny kontroler – Stanisław Wiktor Karaffa-Korbut[16]
- 1 Dywizja Strzelców Polskich – gen. Gustaw Ostapowicz
- 2 Dywizja Strzelców Polskich – gen. Józef Szamota
- 3 Dywizja Strzelców Polskich – gen. Wacław Iwaszkiewicz
- 1 Dywizja Ułanów – płk Zygmunt Łempicki
- Brygada Rezerwowa – gen. Józef Pawłowski
- 1 Brygada Artylerii – płk Kazimierz Pławski
- 2 Brygada Artylerii – płk Tadeusz Jastrzębski
- dywizjon moździerzy – ppłk Bolesław Bohusz-Siestrzeńcewicz
- 1 dywizjon polowej ciężkiej artylerii
- dywizjon parkowy
- 1 pułk inżynieryjny
- pododdziały pomocnicze
- Legia Rycerska
Inni:
- oficer oświatowy – płk Tadeusz Miciński[17]
- służba duszpasterska – ks. Jan Pajkert[18][19].
Umundurowanie żołnierzy korpusu
Przepisy mundurowe z 25 maja 1918
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/He%C5%82m_Dowborczyka.jpg/240px-He%C5%82m_Dowborczyka.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/I_Korpus_Polski_w_Rosji_-_3_Maja_1918_-_udekorowana_brama_do_twierdzy_Bobrujsk_NAC_1-H-234-4.jpg/240px-I_Korpus_Polski_w_Rosji_-_3_Maja_1918_-_udekorowana_brama_do_twierdzy_Bobrujsk_NAC_1-H-234-4.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/I_Korpus_Polski_w_Rosji_-_uroczysto%C5%9B%C4%87_%C5%9Bwi%C4%99ta_3_Maja_-_defilada_NAC_1-H-234-1.jpg/240px-I_Korpus_Polski_w_Rosji_-_uroczysto%C5%9B%C4%87_%C5%9Bwi%C4%99ta_3_Maja_-_defilada_NAC_1-H-234-1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/I_Korpus_Polski_w_Rosji-_uroczystosc_Swieta_3_Maja_-_parada_NAC_1-H-234-2.jpg/240px-I_Korpus_Polski_w_Rosji-_uroczystosc_Swieta_3_Maja_-_parada_NAC_1-H-234-2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Pomnik_Dowborczyk%C3%B3w_w_Warszawie_-_sk%C5%82adanie_wie%C5%84ca_NAC_1-P-1916-1.jpg/240px-Pomnik_Dowborczyk%C3%B3w_w_Warszawie_-_sk%C5%82adanie_wie%C5%84ca_NAC_1-P-1916-1.jpg)
- Czapka – wzoru rosyjskiego z sukna koloru ochronnego (zielonego), z prostym daszkiem i orzełkiem wysokości 4 cm.
- Hełm – wzoru francuskiego z białym orłem wysokości 2 cm i amarantową obwódką szerokości 1cm (wprowadzony jako przepisowy 4 marca 1918)[20]
- Kurtki: frencz lub bluza z kieszeniami.
- Spodnie – koloru ochronnego
- w jeździe, artylerii, sztabach, inżynierii i straży polowej – granatowe
- w autopolu – czarne.
- Naramienniki – koloru ochronnego z obszyciem
- białym – w sztabach i zarządach
- z żółtym kantem – u oficerów straży polowej
- artyleria piesza – biały
- straż polowa – akselbant podwójny żółty
- jazda – biały z amarantem
- amarantowy – w 1, 5 i 9 pułku strzelców, w 1 pułku rezerwowym, pułku inżynieryjnym i radiotelegrafie
- biały – w 2, 6 i 10 pułku strzelców
- żółty – w 3, 7 i 11 pułku strzelców
- niebieski – w 4, 8 i 12 pułku strzelców oraz służbie zdrowia
- czarny – w artylerii pieszej
- pomarańczowy – w poczcie polowej i telegrafie
- czerwony – sztaby oprócz generalnego
- granatowy – ogólnie piechota
- Wypustki i odznaki stopni na rękawach:
- amarantowe – 1 Dywizja Strzelców, artyleria, telegraf
- brązowe:– 2 Dywizja Strzelców,
- żółte – 3 Dywizja Strzelców, radio
- niebieskie – 1 i 2 pułk rezerwowy
- czarne – pułk inżynieryjny
- białe – służba zdrowia i sztaby
- Lampasy oficerów:
- pojedynczy amarantowy szerokości 2 cm – piechota, sztaby, służba zdrowia, poczta, sądownictwo i artyleria piesza
- podwójny czarny z amarantowym kantem – pułk inżynieryjny i inżynier korpusu
- podwójny amarantowy z żółtym kantem – radio i straż polowa
- podwójny amarantowy – w 1 pułku ułanów
- podwójny biały – w 2 pułku ułanów
- podwójny żółty – w 3 pułku ułanów
- Patki na kołnierzu z cyfrą lub znaczkiem
nakładane koloru ochronnego z wypustką:
- amarantowa – 1 Dywizja Strzelców, poczta i telegraf
- brązowa – 2 Dywizja Strzelców
- żółta – 3 Dywizja Strzelców i radio
- niebieska – Brygada Rezerwowa i służba zdrowia
- czarna – pułk inżynieryjny, autopol
- biała – sztaby
- patka czarna z amarantową obwódką – w artylerii
- kołnierz aksamitny czarny z amarantową obwódką, patka amarantowa z 2 srebrnymi toporami – w inżynierii korpusu
- kroju ułańskiego amarantowo-żółte ze srebrnymi orzełkami – w straży polowej
- fioletowe ze srebrnym guzikiem – korpus sądowy
- wzoru ułańskiego amarantowo granatowe – jazda
- ochronne z granatową wypustką – piechota
Kolorowe rabaty przepisane były tylko do munduru galowego. Była to jedyna różnica pomiędzy mundurem polowym a galowym. Generałowie i artyleria konna nosili rogatywki.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/07/Pomnik_Dowborczyk%C3%B3w_przed_Muzeum_WP.jpg/240px-Pomnik_Dowborczyk%C3%B3w_przed_Muzeum_WP.jpg)
– dla odróżnienia rang i stopni wojskowych wprowadzić na bluzach i płaszczach kąty z galonu złotego lub srebrnego dla oficerów i z amarantowej taśmy dla żołnierzy: galon i taśma powinny być szerokości 3/4 cm, kąty powinny być proste, zwrócone do dołu z bokami długości 5 cm, kąty należy naszywać na lewym rękawie pośrodku w odległości 10 cm od wszycia rękawa, odległość pomiędzy kątami 3/4 cm.
- szeregowcy – powinni mieć kąty takie jak kaprale z taśmy amarantowej lecz zwrócone do góry,
- kaprale (starsi szeregowcy) powinni mieć jeden kąt z taśmy amarantowej,
- młodsi podoficerowie – powinni mieć dwa kąt z taśmy amarantowej,
- starsi podoficerowie – powinni mieć trzy kąt z taśmy amarantowej,
- sierżanci – powinni mieć cztery kąt z taśmy amarantowej,
- podchorążowie – powinni mieć kąty sierżantów lub starszych podoficerów, stosownie do urzędów, z wszytym w otworze górnego kąta galonem srebrnym,
- chorążowie – powinni mieć jeden kąt z galonu srebrnego,
- podporucznicy – powinni mieć dwa kąty z galonu srebrnego,
- porucznicy – powinni mieć trzy kąty z galonu srebrnego,
- podkapitanowie – powinni mieć cztery kąty z galonu srebrnego,
- kapitanowie – powinni mieć pierwszy od góry kąt złoty i pozostałe trzy srebrne.
- podpułkownicy – powinni mieć dwa kąty złote,
- pułkownicy – powinni mieć trzy kąty złote.
- generałowie – kąty złote wzoru huzarskiego: – jeden u generałów podporuczników, – dwa u generałów poruczników, – trzy u generałów broni[21].
W 1919 r. ukazał się „Album mundurów 1go Polskiego Korpusu” ze wstępem Józefa Dowbor-Muśnickiego i ilustracjami Mikołaja Wisznickiego[22].
Związek Żołnierzy I Korpusu Polskiego
W okresie II RP do 1939 działał Związek Żołnierzy I Korpusu Polskiego, mający siedzibę przy ul. Aleje Jerozolimskie 93 w Warszawie[23].
W literaturze
Działalność I Korpusu Polskiego w Bobrujsku została opisana w powieści Nadberezyńcy Floriana Czarnyszewicza.
Działalność Korpusu, szczególnie okoliczności rozbrojenia przez Niemców, również opisał Melchior Wańkowicz w Strzępach epopei.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Andrzej Chwalba: Historia Polski 1795-1918. Kreaków: Wydawnictwo Literackie, 2008, s. 571-591.
- ↑ a b c Bagiński 1921 ↓, s. 181-182.
- ↑ a b Bagiński 1921 ↓, s. 184.
- ↑ a b Bagiński 1921 ↓, s. 200-201.
- ↑ Bagiński 1921 ↓, s. 203-207.
- ↑ Bagiński 1921 ↓, s. 278.
- ↑ a b c Bagiński 1921 ↓, s. 274-275.
- ↑ Bagiński 1921 ↓, s. 305-306.
- ↑ a b Bagiński 1921 ↓, s. 297.
- ↑ Bagiński 1921 ↓, s. 299-300.
- ↑ a b Bagiński 1921 ↓, s. 303-304.
- ↑ Bagiński 1921 ↓, s. 307-308.
- ↑ a b Bagiński 1921 ↓, s. 310.
- ↑ a b Bagiński 1921 ↓, s. 318-319.
- ↑ a b c Bagiński 1921 ↓, s. 314-316.
- ↑ Nekrolog. „Kurjer Warszawski”. 92, wyd. wieczorne, s. 11, 1919-04-02. Warszawa. .
- ↑ E. Flis, "Polskość jest wyznaniem” – Miciński w przededniu i w dobie Wielkiej Wojny, w: Pierwsza wojna światowa w literaturze polskiej i obcej, red. E. Łoch, Lublin 2004, s. 157
- ↑ Wiktor Cygan: U boku Rosji. Służba duszpasterska polskich formacji wojskowych podczas I wojny światowej. 2011-05-21. [dostęp 2015-04-09].
- ↑ Bogusław Szwedo. Ks. pułkownik Jan Pajkert (1887–1964) – kapłan diecezji sandomierskiej, dziekan I Korpusu Polskiego, Naczelny Kapelan Wojsk Polskich. „Nasza Służba”, s. 12, Nr 7 z 1-15 kwietnia 2014. Ordynariat Polowy Wojska Polskiego.
- ↑ Bagiński 1921 ↓, s. 291.
- ↑ Bagiński 1921 ↓, s. 164 - 165.
- ↑ Album mundurów 1go Polskiego Korpusu, Warszawa: Polskie Stowarzyszenie Wydawnicze „Placówka”, 1919.
- ↑ Ze świata kombatanckiego. „Naród i Wojsko”, s. 12, Nr 4 z 15 lutego 1939.
Bibliografia
- Józef Dowbor-Muśnicki Krótki szkic do historji I-go Polskiego Korpusu, wyd. Polska Spółka Wydawnicza "Placówka", Warszawa 1918-1919, online: cz. 1cz. 2cz. 3
- Henryk Bagiński: Wojsko Polskie na Wschodzie 1914-1920. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa. Zakłady Graficzno-Wydawnicze „Książka”, 1921.
- Kazimierz Krajewski: Nie tylko Dowborczycy Biuletyn IPN, nr.1-2, 2009
- WacławW. Lipiński WacławW., Walka zbrojna o niepodległość Polski w latach 1905-1918, JanJ. Molenda, Warszawa: Wolumen, 1990, ISBN 83-85218-00-9, OCLC 834079448 .
- p
- d
- e
Korpusy |
|
---|---|
Legie i legiony | |
Dywizje |
|
Brygady | |
Pułki | |
Inne |
|
- p
- d
- e
Fronty |
|
---|---|
Armie | |
Korpusy gwardyjskie |
|
Korpusy armijne |
|
Korpusy kawaleryjskie |
|