Karol Kaczkowski
![]() Karol Kaczkowski u schyłku życia | |||
Data i miejsce urodzenia | 4 lutego 1797 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 14 września 1867 | ||
Zawód, zajęcie | lekarz | ||
Narodowość | polska | ||
Tytuł naukowy | profesor | ||
Alma Mater | |||
Rodzice | por. Grzegorz Kaczkowski, | ||
Małżeństwo | |||
Dzieci | |||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() | |||
| |||
| |||
|
Karol Maciej Kaczkowski (ur. 4 lutego 1797 w Warszawie[6], zm. 14 września 1867 w Chersoniu[7]) – polski lekarz, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, lekarz przyboczny księżnej łowickiej[8], pionier medycyny ratunkowej[9]. W randze generała naczelny lekarz armii polskiej w powstaniu listopadowym[8].
Życiorys
Urodził się w Warszawie[8] w rodzinie por. Grzegorza Kaczkowskiego i Marii z domu Zielińskiej. Miał dwóch braci starszego Adama oraz młodszego Michała[11] oraz siostrę Ewelinę[12]. Rodzice w 1805 przenieśli się na wschód i Karol dorastał w Krzemieńcu[13], gdzie w latach 1805–1815 uczył się w Liceum Krzemienieckim[8]. Studiował w Wilnie, gdzie związał się z filomatami, Zanem i Mickiewiczem[8]. Należał do Promienistych[8]. Na studiach wydawał pismo satyryczne „Verba veritatis”[14].
W 1821 ukończył studia broniąc się pracą doktorską o kołtunie[15] i powrócił do Krzemieńca jako doktor medycyny, gdzie został wykładowcą w swym macierzystym Liceum Krzemienieckim. Rozpoczął wówczas także pracę naukową publikując na temat szczepień przeciwko ospie[8], higieny i zdrowia fizycznego. W 1824 został członkiem korespondentem Towarzystwa Naukowego Krakowskiego[16]. W styczniu 1830 został profesorem Katedry Medycyny Praktycznej i Kliniki Terapeutycznej Królewskiego UW[8]. Wystarał się u ministra skarbu, Franciszka Druckiego-Lubeckiego o budowę nowej siedziby wydziału, za co zdążył otrzymać order Świętego Stanisława, jednak sama inwestycja został przerwana przez wybuch powstania listopadowego[8].
Po wybuchu powstania, 6. lutego mianowany generałem sztabslekarzem armii Królestwa[8]. Powoływał do służby lekarzy i studentów cywilnych swego wydziału. Przed bitwą o Olszynkę Grochowską[17] organizował nowoczesną służbę sanitarną w tym noszowych działających na polu bitwy (określanych przez niego jako brankardierzy[13]), którzy ewakuowali rannych do lazaretów[8]. Opiekę zapewniano także rannym rosyjskim, którymi opiekowali się rosyjskojęzyczni felczerzy[8]. Po bitwie pod Iganiami organizował działania przeciwko przywleczonej przez armię rosyjską epidemii cholery, izolując chorych od pozostałych rannych[8]. Własne praktyki propagował w formie zaleceń i okólników dla lekarzy wojskowych – m.in. dezynfekcję przy pomocy chlorku wapnia[18]. W czasie epidemii zorganizował szpitale choleryczne, m.in. w Mieni i Warszawie[18]. Ranny w czasie oblężenia Warszawy, 25 września 1831 roku odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Virtuti Militari[19].
Po upadku powstania wyjechał najpierw do Elbląga, gdzie zaangażował się w zwalczanie cholery[7]. Następnie osiadł we Lwowie. Mieszkał także w Berdyczowie i Żytomierzu[8]. Był jednym z autorów haseł do 28 tomowej Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda z lat 1859–1868. Jego nazwisko wymienione jest w I tomie z 1859 roku wśród twórców encyklopedii[20].
Po wybuchu powstania styczniowego mimo podeszłego wieku został zesłany z Odessy, gdzie przebywał na leczeniu, do Wałujek w gubernii woroneskiej[7]. Wiosną 1867 uzyskał pozwolenie opuszczenia gubernii pod warunkiem stałego zamieszkania w Chersoniu, dokąd przybył w lipcu i zmarł we wrześniu tegoż roku[8].
Wybrane prace
- Plan lekcyj higieny, czyli nauki zachowania zdrowia mającej się wykładać po szkołach publicznych, Warszawa 1826
- Dziennik podróży do Krymu odbytej przez Karola Kaczkowskiego Dra med., Warszawa 1829
- O używaniu preparatów chloru przeciw zarazom i szkodliwym wyziewom, Warszawa 1831
- O wpływie klimatu, płci, wieku i temperamentów na zdrowie człowieka, Lwów 1833
- O wpływach ciała i umysłu na zdrowie ludzkie, Wilno 1844, „Athenaeum”
- O przepisach wychowania w wieku niemowlęcym, dziecinnym i młodzieńczym, Wilno 1845, „Athenaeum”
Upamiętnienie
- 31 marca 1927 Minister Spraw Wojskowych nadał imię Generała lekarza Karola Kaczkowskiego 1 batalionowi sanitarnemu w Warszawie[21].
- 8 maja 1927 z okazji IV Międzynarodowego Kongresu Medycyny i Farmacji Wojskowej w Warszawie Poczta Polska wprowadziła do biegu serię 3 znaczków (numery katalogowe 230–232) z wizerunkiem gen. Karola Kaczkowskiego[22].
- Jego imię nosi Wojskowy Instytut Higieny i Epidemiologii. Znajduje się tam pomnik w formie obelisku z medalionem, odsłonięty w 1960 r. po przeniesieniu z terenu dawnego szpitala Szkoły Podchorążych Sanitarnych przy ul. Powązkowskiej, gdzie odsłonięto go 25 lutego 1931 fundacją 1. Batalionu Sanitarnego w setną rocznicę bitwy grochowskiej, po wojnie zapomniany[23].
- Tablica pamiątkowa przy ul. Jazdów 1A w Warszawie.
- Od 2004 roku gen. Kaczkowskiego upamiętnia głaz z tablicą pamiątkową w Alei Chwały pomnika bitwy pod Grochowem[7].
Zobacz też
Wykaz literatury uzupełniającej: Karol Kaczkowski.
Przypisy
- ↑ Z notatek Dziś dziesięć dni, jak dusza mej Julii uleciała z ziemskiego padołu (...) Dwoje drobnych dziatek zostawiła mi w upominku.
- ↑ Z notatek Pan Bóg chciał inaczej; grom po gromie uderzył znów we mnie a utraciwszy dwoje drogich dziatek, muszę spieszyć z dwojgiem pozostałych do miasta.
- ↑ a b Oksza-Orzechowski 1876 ↓.
- ↑ Zygmunt Kaczkowski uczęszczał na Uniwersytet Kijowski, zmarł po ciężkiej chorobie w październiku 1863[3] .
- ↑ Karolina była żoną Tadeusza Okszy-Orzechowskiego, biografa gen. Kaczkowskiego[3] .
- ↑ Wspomnienia z papierów pozostałych po śp. Karolu Kaczkowskim generał sztab lekarzu wojsk polskich. T. 2 podają 4 listopada 1797.
- ↑ a b c d Turos 2020 ↓, s. 737.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p RobertR. Gawkowski RobertR., Ojciec polskiej epidemiologii, „pismo uczelni „UW”” (2/95), Uniwersytet Warszawski, 10 lipca 2020, s. 24–25 [dostęp 2023-05-06] .
- ↑ Turos 2020 ↓, s. 731.
- ↑ Turos 2020 ↓, s. 734.
- ↑ Michał Kaczkowski także został lekarzem i doktorem medycyny Uniwersytetu Warszawskiego[10].
- ↑ Ewelina Tchórzewska z domu Kaczkowska mieszkała we Lwowie.
- ↑ a b Maria J.M.J. Turos Maria J.M.J., Walki o Warszawę 6–7 IX 1831 – oczami medyków widziane, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Historią Medycyny”, 27 (1 (37)), Warszawski Uniwersytet Medyczny, 2021, s. 37–59 .
- ↑ Качковский, Карл Григорьевич, [w:] Русский биографический словарь А. А. Половцова, t. 8 Ибак — Ключарев, 1897, 581—582 (ros.).
- ↑ Karol MaciejK.M. Kaczkowski Karol MaciejK.M., De plicae polonicae in varias, praeter pilos, corporis humani partes vi et effectu, 1821 [dostęp 2023-08-29] (łac.).
- ↑ TNK – Karol Maciej Kaczkowski [online], Towarzystwo Naukowe Krakowskie .
- ↑ Robert Gawkowski wzmiankuje w swoim biogramie bitwę pod Grochowem podając jednocześnie datę bitwy o Olszynkę, co jest mylące, bowiem właściwa bitwa pod Grochowem miała miejsce w 1809 roku, gdy Kaczkowski miał 12 lat[8].
- ↑ a b Turos 2020 ↓, s. 732.
- ↑ Xsięga pamiątkowa w 50-letnią rocznicę powstania roku 1830 zawierająca spis imienny dowódzców i sztabs-oficerów, tudzież oficerów, podoficerów i żołnierzy Armii Polskiej w tymże roku Krzyżem Wojskowym „Virtuti Militari” ozdobionych, Lwów 1881, s. 160.
- ↑ „Encyklopedia Powszechna”, tom I, wyd. Samuel Orgelbrand, Warszawa, 1859.
- ↑ Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 11 z 31.03.1927 r., poz. 98.
- ↑ AndrzejA. Fischer AndrzejA., JerzyJ. Walocha JerzyJ., Katalog Polskich Znaków Pocztowych, t. I, 2006, s. 67 .
- ↑ Historia Wojskowego Instytutu Higieny i Epidemiologii. Wojskowy Instytut Higieny i Epidemiologii. [dostęp 2023-05-06].
Bibliografia
- Tadeusz Oksza-Orzechowski: Wspomnienia z papierów pozostałych po śp. Karolu Kaczkowskim generał sztab lekarzu wojsk polskich. T. 1. Lwów: Księgarnia Gubrynowicza i Schmidta, 1876.
- Tadeusz Oksza-Orzechowski: Wspomnienia z papierów pozostałych po śp. Karolu Kaczkowskim generał sztab lekarzu wojsk polskich. T. 2. Lwów: Księgarnia Gubrynowicza i Schmidta, 1876.
- Maria J.M.J. Turos Maria J.M.J., Karol Kaczkowski (1787–1867) — generał sztabu Wojska Polskiego, lekarz-epidemiolog, innowator, nauczyciel, „Przegląd Epidemiologiczny” (74(4)), 2020, s. 728–739, DOI: 10.32394/pe.74.64 [zarchiwizowane z adresu 2023-05-06] .
Linki zewnętrzne
- Prace Karola Kaczkowskiego w serwisie Polona.pl
- PWN: 3918854