Kazimiera Iłłakowiczówna
![]() Kazimiera Iłłakowiczówna (1928) | |||
Data i miejsce urodzenia | 6 sierpnia 1892 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 16 lutego 1983 | ||
Narodowość | polska | ||
Język | polski | ||
Alma Mater | Uniwersytet Oksfordzki | ||
Dziedzina sztuki | poezja, proza, dramat, tłumaczenia | ||
Muzeum artysty | |||
Ważne dzieła | |||
Rymy dziecięce (1923) | |||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Kazimiera_Illakowiczowna%2C_okolo_1982.jpg/220px-Kazimiera_Illakowiczowna%2C_okolo_1982.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Pa%C5%84stwowa_Nagroda_Literacka_1934_dla_Kazimiery_I%C5%82%C5%82akowicz%C3%B3wny_%28wr%C4%99czona_w_styczniu_1935%29.jpg/220px-Pa%C5%84stwowa_Nagroda_Literacka_1934_dla_Kazimiery_I%C5%82%C5%82akowicz%C3%B3wny_%28wr%C4%99czona_w_styczniu_1935%29.jpg)
Kazimiera „Iłła” Iłłakowiczówna (ur. 6 sierpnia 1892 w Wilnie[1], zm. 16 lutego 1983 w Poznaniu[2]) – polska poetka, prozaiczka, dramaturżka i tłumaczka.
Życiorys
Była nieślubną córką Barbary Iłłakowiczówny i Klemensa Zana (syna Tomasza Zana „Promienistego”, bliskiego przyjaciela Adama Mickiewicza). Została wcześnie osierocona i wychowywała się u krewnych, przygarnęła ją Zofia Buyno z Plater-Zyberków, która stała się swego rodzaju przybraną matką poetki[3].
Naukę domową kontynuowała w ostatnich latach gimnazjum na pensji Cecylii Plater w Warszawie, a maturę uzyskała w gimnazjum petersburskim (1910)[4], na przełomie 1908 i 1909 studiowała w college’u dla cudzoziemek (Norham Hall) w Oksfordzie[5], a od 1910 do 1914 na Uniwersytecie Jagiellońskim (brała wówczas udział w strajku studenckim). W latach 1915–1917 służyła jako sanitariuszka w armii rosyjskiej przy polskim oddziale w 6 Oddziale Sanitarnym Wszechrosyjskiego Związku Ziemskiego. Została odznaczona Złotym i Srebrnym Medalem św. Jerzego Od 15 listopada 1918 pracowała w MSZ[6], w latach 1926–1935 była osobistym sekretarzem Józefa Piłsudskiego, a po jego śmierci znów w MSZ. Radczyni referatu politycznego w Gabinecie Ministra MSZ w 1938[7]. W latach 1936–1938 odbyła tournée po Europie z wykładem o marszałku Piłsudskim. W okresie międzywojennym jej utwory publikowała prasa literacka w tym między innymi wydawana w Poznaniu Tęcza. W 1939 ewakuowała się do Rumunii (m.in. w Klużu[8]), gdzie spędziła wojnę. W 1947 wróciła do Polski i zamieszkała w Poznaniu, w którym w 1983 zmarła[3].
Należała do najwybitniejszych postaci życia literackiego Warszawy w dwudziestoleciu międzywojennym. Wyrazista osobowość, żywa inteligencja, siła woli, elegancja, także pewna kapryśność i nieprzewidywalność w kontaktach z ludźmi czyniły z niej osobę fascynującą towarzysko, chociaż trudną[8]. We wczesnej młodości fascynował ją ruch feministyczny, żywy już w okresie modernizmu. Zawsze jednak, głęboko wierząca, czuła silną więź z duchowością chrześcijańską. Iłłakowiczówna miała rozległy krąg przyjaciół, wśród których byli Witkacy, Julian Tuwim (po jego śmierci poświęciła mu wzruszające wspomnienie Pozgonne Tuwimowi), Maria Dąbrowska (porównująca ją w swym Dzienniku do hiszpańskiej mistyczki św. Teresy z Ávili). Po wojnie, pozbawiona pracy etatowej (łudziła się, że w nowym systemie politycznym odzyska jednak posadę w MSZ), osiadła w Poznaniu, zajmując się przekładami literatury europejskiej (Goethe, Tołstoj) i nauczaniem języka angielskiego oraz śledząc bacznie życie polityczne (po wypadkach poznańskich w czerwcu 1956, kiedy w krwawych starciach ginęli demonstrujący robotnicy, napisała wiersz Rozstrzelano moje serce w Poznaniu). W ostatnich latach życia, po nieudanej operacji jaskry, była ociemniała. Żyła samotnie w bardzo skromnych warunkach, obserwowana przez służby. Jednym z jej lektorów – bo bardzo lubiła czytanie, była poznańska poetka Danuta Moroz-Namysłowska. Nigdy nie wyszła za mąż. Pochowana została na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 81-3-24)[9].
Jako poetka Iłłakowiczówna ujawnia oryginalną wyobraźnię magiczną, zmysł obserwacji, malarską i dynamiczną (niemal filmową) zdolność opisu, niezwykłe, prawie muzyczne, wyczucie rytmu tekstu, operuje też groteską, a czasem naiwną, dziecięcą tonacją wypowiedzi[8]. Jej fantazję ukształtowało dzieciństwo, spędzone w dzikim, fascynującym pejzażu północnej Litwy. Wpłynęła też na nią tradycja literacka: barok (np. Józef Baka) i romantyzm. Pośród poetów polskich XX wieku pokrewny jej wydaje się symbolista Bolesław Leśmian, jednak Iłłakowiczówna w swym wyrazistym obrazowaniu omija język symboli. Związana towarzysko z grupą „Skamander” zachowała odrębny i niepowtarzalny charakter swej poezji[8]. Odmiennie też niż inna poetka z kręgu „Skamandra”, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, rzadko ujawniała bezpośrednią, kobiecą emocjonalność. Uprawiała więc bardzo szczególną poezję metafizyczną. Stała się mistrzynią wiersza tonicznego (tonizm). Debiutowała w okresie Młodej Polski (tom Ikarowe loty, 1911), dojrzałość artystyczną osiągnęła w dwudziestoleciu międzywojennym, a ostatni autorski tom wierszy wydała już na starość (Szeptem, 1966).
Dorobek
Wiersze
- Anioły
- Antygono patronko sióstr (1947 r.)
- Bądźcie wy ze mną
- Bezlitosna pamięć
- Białość
- Boga żywego z piersi ziemi zastygłej
- Co się musi stać
- Czarownica
- Ćma
- Do Litwy
- Do Matki Boskiej Ukrytej
- Do Wilna
- Duch i ciało
- Dziewczynka
- Inna jesień
- Jak lampka
- Jak przechować miłość
- Jaskry
- Jesienny żart
- Jesień
- Jest w Poznaniu
- Kain i Abel
- Licho
- Liście
- Liście klonowe
- Mieszkanie
- Miłość
- Modlitwa w tłoku
- Modlitwa za wichry
- Nieświęta męka
- Nieznane
- Nowe
- Oczekiwanie
- O jesieni
- Obrona
- Oczekiwanie
- Opowieść małżonki świętego Aleksego
- Opuszczenie
- Osobny pokój
- Pajęczyna
- Pejzaż
- Połów
- Powrót
- Przed zaśnięciem
- Pusty wiersz
- Rozstanie
- Rzeka
- Sam na sam
- Sen
- Szeptem
- Urocznica
- W korytarzu
- Wrzosy
- Z pastorałki
- Zła wróżba
- Zostanie
Zbiory wierszy
Ważne miejsce w jej dorobku zajęły tomy:
- Rymy dziecięce (1923) – w zasadzie liryka dla dzieci, lecz też ku dorosłym kierowane unaocznienie dziecięctwa jako kategorii duchowej,
- zbiór wierszy Obrazy imion wróżebne (1926) – równocześnie zabawa poetycka i psychologicznie portrety,
- zbiór wierszy Czarodziejskie zwierciadełka (1929) – 50 wróżb wierszem (część druga Obrazów imion wróżebnych)[10].
Wydała także m.in. zbiory wierszy:
- Ikarowe loty (1911)
- Trzy struny (1917)
- Śmierć Feniksa (1922)
- Rymy dziecięce (1923)
- Połów (1926)
- Obrazy imion wróżebne (1926) – potem wznawiane jako Portrety imion
- Płaczący ptak (1927)
- Z głębi serca (1928)
- Popiół i perły (1930)
- Słowik litewski (1936)
- Wiersze o Marszałku Piłsudskim 1912–1935 (1936)
- Wiersze bezlistne (1942)
- Lekkomyślne serce (1959)
- Wiersze dziecięce (1959)
- Szeptem (1966) – ostatni autorski tom wierszy (potem ukazywały się wybory utworów)
- Ta jedna nić. Wiersze religijne (1967)
- Liście i posągi (1968)
- Odejście w tło (1976)
Oprócz wierszy uprawiała prozę. Do powieści dla dzieci Bajeczna opowieść o królewiczu La-Fi-Czaniu, o żołnierzu Soju i o dziewczynce Kio (1918) okładkę zaprojektował Witkacy. Tom Ścieżka obok drogi (1939) to, osobiście ujęte, „gawędy” o marszałku Piłsudskim. Do jej twórczości należy też wizyjna proza poetycka Z rozbitego fotoplastikonu (1957) i proza wspomnieniowa Niewczesne wynurzenia (1958). W tomie wspomnień Trazymeński zając (1968) portretowała wybitne osobistości (jak Stefan Żeromski). Pisała też dramaty – Ziemia rozdarta (1961), Rzeczy sceniczne (1969), pełne nadrealnego humoru (jak Banialuka o chuliganie).
Była autorką wielu przekładów, tłumacząc z angielskiego, niemieckiego, rosyjskiego, rumuńskiego i węgierskiego. Przekład kongenialny to powieść Anna Karenina Tołstoja. Tłumaczyła także amerykańską poetkę Emily Dickinson, dramat Don Carlos Schillera (1932).
Ordery i odznaczenia
- Medal Świętego Jerzego (1917) – Rosja[11][12]
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1934)[13]
- Złoty Wawrzyn Akademicki (1935)[14]
- Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości (1928)[6][11]
- Krzyż Komandorski Orderu Korony Rumunii (1937) – Rumunia[15][11]
- Krzyż Kawalerski Orderu Legii Honorowej (1937) – Francja[6][11]
- Złoty Krzyż Zasługi (1956)[11][16]
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1974)[11]
- Złoty Order Pracy (1978) – Węgry[11][16]
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1981)[11][16]
Nagrody i wyróżnienia
- nagroda literacka miasta Wilna (1930) – jako pierwsza laureatka[17][18]
- Państwowa Nagroda Literacka (1934)[19][20]
- nagroda Węgierskiego Stowarzyszenia im. Adama Mickiewicza (1938) – „za zasługi położone dla zbliżenia polsko-węgierskiego”[21]
- nagroda Polskiego PEN Clubu (1954) – za twórczość przekładową[18]
- nagroda miasta Poznania w dziedzinie literatury (1957)[18][12]
- nagroda ministra kultury i sztuki I stopnia (1967) – za całokształt twórczości[22][18][23]
- nagroda Fundacji Alfreda Jurzykowskiego (1966)[23]
- nagroda miasta Poznania w dziedzinie upowszechniania kultury (1967)[16][24]
- nagroda paryskiej „Kultury” (1971) – za całokształt twórczości[16]
- Nagroda im. Jana Kasprowicza (1972) – jako pierwsza laureatka[23]
- poznański medal „Wielkiej zasłudze wdzięczne miasto” (1972)[25]
- Nagroda Państwowa I stopnia (1976) – za całokształt twórczości poetyckiej i przekładowej, ze szczególnym uwzględnieniem tomu poezji Szeptem[26][23]
- Odznaka Honorowa Miasta Poznania (1976)[11]
- Nagroda im. Brata Alberta (1981)[23][25]
- tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (1981)[27]
Upamiętnienie
- Od 1983 w Poznaniu, autorom najlepszych debiutanckich tomików poetyckich, przyznawana jest Nagroda im. K. Iłłakowiczówny, a uroczyste wręczenie nagrody odbywa się zawsze w mieszkaniu na Gajowej.
- W 1984 jej poznańskie mieszkanie przy ul. Gajowej 4 m. 8 zostało przekształcone w muzeum poświęcone poetce.
- Tablica ku jej czci odsłonięta 8 kwietnia 1984 r. umieszczona została w krużganku kościoła Dominikanów w Poznaniu.
- Ulice jej imienia znajdują się m.in. w Częstochowie, Katowicach, Koninie, Łodzi, Ostrowi Mazowieckiej, Ostrowie Wielkopolskim, Poznaniu, Szczecinie i we Wrocławiu.
- 8 marca 2024 jedna z sal w gmachu Ministerstwa Spraw Zagranicznych została nazwana jej imieniem[28].
Pieśni inspirowane jej poezją
- Rymy dziecięce
- Karol Szymanowski – Rymy dziecięce. Dwadzieścia piosenek dla dzieci na głos i fortepian op. 49 (1922–23), dedykowane (w roku 1925) „pamięci Alusi” (tragicznie zmarłej siostrzenicy, córki śpiewaczki Stanisławy Korwin-Szymanowskiej).
- Witold Lutosławski – Pięć pieśni na głos i fortepian (1957), także w oprac. na głos z orkiestrą (1958)
- Witold Lutosławski – Wodnica, Kołysanka lipowa na głos i fortepian (1934; zag.)[29]
- Jerzy Młodziejowski – Szeptem 5 pieśni na głos średni i fortepian.
Przypisy
- ↑ Niektóre źródła podają także inne daty urodzin: 1888, 1890. Iłłakowiczówna posiadała jedynie metrykę chrztu z 1892 i to ona sama w zależności od potrzeb dodawała lub odejmowała sobie lat. Twierdziła również, że naprawdę ochrzczono ją w 1890. Według obowiązującego wtedy w Rosji kalendarza juliańskiego poetka, osobista sekretarka Józefa Piłsudskiego, na świat przyszła 19 sierpnia, ale na świadectwie ukończenia gimnazjum w Petersburgu widnieje data: 6 maja 1889.
- ↑ Na nagrobku widnieje błędna informacja, jakoby zmarła w Warszawie.
- ↑ a b Michał Laszczkowski: Kobiety niepodległej. Warszawa: Biuro Programu „Niepodległa”, 2021, s. 63. ISBN 978-83-956053-2-1. (pol.).
- ↑ Polski Petersburg [online], www.polskipetersburg.pl [dostęp 2020-05-25] .
- ↑ Łucja Danielewska, Portrety godzin. O Kazimierze Iłłakowiczównie, Warszawa: Czytelnik, 1987, s. 128.
- ↑ a b c Rocznik SZRP 1938 ↓, s. 187.
- ↑ Rocznik SZRP 1938 ↓, s. 25, 187.
- ↑ a b c d Kazimiera Iłłakowiczówna | Życie i twórczość | Artysta [online], Culture.pl [dostęp 2022-04-07] (pol.).
- ↑ Cmentarz Stare Powązki: Kazimiera Iłłakowiczówna, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2019-11-06] .
- ↑ Kazimiera Iłłakowiczówna. Culture.pl.
- ↑ a b c d e f g h i Urszula Bzdawka: Kazimiera Iłłakowiczówna. Poradnik bibliograficzny. Poznań: Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Poznaniu, 1987, s. 9.
- ↑ a b Jerzy Mańkowski: Kazimiera Iłłakowiczówna. W: Poznań literacki. Książki i ludzie. Jerzy Mańkowski (red.). Poznań: Pałac Kultury, 1964, s. 60.
- ↑ M.P. z 1934 r. nr 259, poz. 337 – „za zasługi na polu pracy literackiej i propagandy zagranicą”.
- ↑ M.P. z 1935 r. nr 257, poz. 305 – „za wybitną twórczość literacką”.
- ↑ Zezwolenie na przyjęcie odznaczeń cudzoziemskich. „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej”. Nr 2, s. 36, 1938.
- ↑ a b c d e Zbigniew Chojnowski: Postacie kobiecości. O poezji Kazimiery Iłłakowiczówny. Warszawa-Kraków: Instytut Literatury, 2019, s. 17. ISBN 978-83-8090-607-5.
- ↑ Jagoda Hernik Spalińska: Wileńskie Środy Literackie (1927-1939). Łódź: Wydawnictwo IBL, 1998, s. 115. ISBN 83-87456-18-7.
- ↑ a b c d Literatura polska w okresie międzywojennym. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo Literackie, 1979, s. 63.
- ↑ Za 1936 rok. „Nowa książka”. 3, s. XXXIX, 1936.
- ↑ Wręczenie nagrody Iłłakowiczównie. „Nowy Kurier”. 15, s. 1, 1935.
- ↑ Nagroda węgierska dla K. Iłłakowiczówny. „Kultura. Tygodnik literacki, artystyczny i społeczny”. 26, s. 6, 1938.
- ↑ Nagrody Ministra Kultury i Sztuki za twórczość artystyczną w r. 1967. „Trybuna Robotnicza”. Nr 172, s. 2, 21 lipca 1967.
- ↑ a b c d e Łucja Danielewska. Kazimiera Iłłakowiczówna (1889–1983). „Kronika miasta Poznania”. LIII, nr 2, s. 128, 1985.
- ↑ Jan Witan. „Z pogodą w sercu” (Szkice do portretu Kazimiery Iłłakowiczówny). „Poezja”. 18, s. 13, 1983.
- ↑ a b Nagrody i wyróżnienia prac Kazimiery Iłłakowiczówny. „Życie i myśl”. 35, s. 36, 1983.
- ↑ Poeci dwudziestolecia międzywojennego. Irena Maciejewska (red.). T. 1. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 60.
- ↑ Jolanta Sztachelska: Kazimiera Iłłakowiczówna. W: Dariusz Kulesza (red.): Słownik poetów polskich. Białystok: Wydawnictwo Łuk, 1997, s. 93.
- ↑ Sala w gmachu MSZ nazwana imieniem Kazimiery Iłłakowiczówny [online], dzieje.pl [dostęp 2024-03-08] (pol.).
- ↑ Pieśni te wykonała w 1941 Ewa Bandrowska-Turska. Zob D. Gwizdalanka, K. Meyer, Witold Lutosławski: Droga do doskonałości, Kraków 2004, s. 473.
Bibliografia
- Rocznik Służby Zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1938. Warszawa: Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 1938.
- Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, T. 3, pod red. J. Czachowskiej, A. Szałagan. Warszawa: WSiP, 1994, s. 294–295. ISBN 83-02-05636-7.
- Joanna Kuciel-Frydryszak, Iłła • Opowieść o Kazimierze Iłłakowiczównie, Wydawnictwo Marginesy, 2017, ISBN 978-83-65780-54-6.
- Iłła • Opowieść o Kazimierze Iłłakowiczównie, Rozmowa z Joanną Kuciel-Frydryszak, dzieje.pl
Linki zewnętrzne
- Kazimiera Iłłakowiczówna – publikacje w bibliotece Polona
- ISNI: 0000000109385945
- VIAF: 116480513
- LCCN: n81144509
- GND: 118922440
- LIBRIS: rp36btf94f9335t
- BnF: 120373864
- SUDOC: 028563123
- NLA: 35885805
- NKC: kup19990000041922
- NTA: 072522321
- BIBSYS: 90839271
- CiNii: DA1194916X
- PLWABN: 9810598532805606
- NUKAT: n93081005
- J9U: 987007303746405171
- LNB: 000269953
- NSK: 000158355
- CONOR: 57682275
- LIH: LNB:V*131930;=BD
- RISM: people/50042289