1 Brygada Kawalerii Narodowej Wielkiego Księstwa Litewskiego
![]() | Ten artykuł dotyczy 1 Brygady Kawalerii Narodowej Polskiej Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zobacz też: 1 Brygada Kawalerii Narodowej - stronę ujednoznaczniającą. |
![]() Proporczyk na lance[1] | |
Historia | |
Państwo | |
---|---|
Sformowanie | 1776 |
Dowódcy | |
Pierwszy | gen. lejt. Antoni Kazimierz Tyszkiewicz |
Ostatni | Frankowski |
Organizacja | |
Dyslokacja | Kowno, Mińsk, Kiejdany, Wiłkomierz, Poniewież, Rosienia, Szawle. |
Rodzaj wojsk | Jazda |
1 Brygada Kawalerii Narodowej Polskiej Wielkiego Księstwa Litewskiego – brygada jazdy armii Wielkiego Księstwa Litewskiego Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
- Inne nazwy brygady: Brygada Husarska lub Brygada Kowieńską[2].
Formowanie i zmiany organizacyjne
Sformowana w 1776. W 1776 roku liczyła etatowo 478 żołnierzy. Stan faktyczny według „raty marcowej” z 1777 roku wynosił 294 żołnierzy[3].
Lustracja przeprowadzona w 1776 roku opisana została następująco[4]:
Brygada na cztery szwadrony jest podzielona, regulaminu nowego niema, wprowadza do rapportów 16 chorągwi w Liczbie Osób podług Konst. 1717. W nich zaś Towarzystwa iak być powinno Komplet nieznajduje się, y dlatego w Linij niedostaiących wielka się liczba wyraża, bo nawet Komendanci niewiedzą, ieśli którzy są w służbie lub się abszytowałi. I nigdy bowiem meldować się niemają we zwyczaju. Poczty lud słuszny, y dobrze umundurowany, nowych iednak Pałaszów, Flintpasów, Patrontaszów, Kidbaky Mituków potrzebni. Broń teraz iest nikczemna y niedobrana, ale iuż na nową dane pieniądze. Płaca punktualnie dochodzi tak bawiącym się zawsze przy Sztabie, iakoteż za assygnacyami hetmana etiam na Urlopowanych daie się, wszakże natych tylko którzy są w Liczbę, rzetelnie służących wprowadzeni. W Piąciu Chorągwiach Porucznicy y Chorążowie większe Gaże zyskuią, w inszych zaś mniejsze biorą, aże służbę iednaką odbywają porównania zatym y płacy dopraszaią się. Za Komendy JmPana Puzyny Stt Fiłipowskiego bez objaśnionej przyczyny Konie Towarzyszom zpod Pocztów ich zabrano y przez wyznaczonych Taxatorów potaxowawszy przedano, a teraz na tęż Konie Abcugi znowu z Gaż Ofjicyerskich y Towarzyskich czynią się, za krzywdę wszyscy to sobie poczytują. Namiestników Czterech iest wtey Brygadzie od Hetmana patentowanych, z nich ieden żąda Dymisyji, służby On nieczyni, y traktamentu niebrał lecz na lego miejscu Towarzysz przy Pensji własney powinność pełni. Kwatery w Mińsku niewygodne ile dla Konnych. Drożyzna nadzwyczayna wysuspendować się nie daie, y upadek w koniach ponoszą. Iest ich żądaniem nayusilnieyszym do dawnieyszych kwater w Stwie Preńskim powrócić.
W 1777 roku w skład brygady wchodził sztab i chorągwie[5]:
- chorągiew J. K. M,
- chorągiew M. H. Radziwiłła,
- chorągiew D. Przeździeckiego,
- chorągiew F. K. Sapiehy,
- chorągiew M. K. Ogińskiego,
- chorągiew J. Niesiołowskiego,
- chorągiew D. Aleksandrowicza,
- chorągiew K. Platera,
- chorągiew J. Sosnowskiego,
- chorągiew J. M. Radziwiłła,
- chorągiew J. Zabiełły,
- chorągiew F. De Raesa,
- chorągiew K. Radziwiłła,
- chorągiew S. Radziwiłła,
- chorągiew A. Radziwiłła,
- chorągiew M. Borcha.
Chorągwie zgrupowane były w czterech szwadronach po cztery chorągwie[6].
Reformy sejmu czteroletniego przewidywały w 1789 przyrost liczebności wojsk do armii 100-tysięcznej. Nieco później zmniejszono jej etat do 65 tysięcy. Przy zachowaniu etatu z 1776 nowy zaciąg dla jednostki przewidywał 1120 ludzi, co razem miało stanowić 1598 żołnierzy w służbie[7]. Stan oddziału w 1792 roku, do czasu przejęcia wojska litewskiego przez konfederację targowicką, wynosił etatowo 1619 żołnierzy, a praktycznie 1349[8]. Można przyjąć, że w kwietniu 1794 roku stan brygady wynosił etatowo 1262 żołnierzy, a faktyczny 1022[9]. W 1794 roku zorganizowana była w 12 chorągwi[10].
Brygada zorganizowana była w 6 szwadronów po dwie chorągwie[11]. Jej stan liczebny na dzień 1 sierpnia 1793 wynosił 1017 ludzi i 577 koni, a 16 kwietnia 1794 około 1000 ludzi i około 800 koni[11].
Stanowiska
Żołnierze brygady
Stanowiska oficerskie w brygadzie zajmowali: brygadier-komendant, wicebrygadier-wicekomendant, major, kwatermistrz-kasjer, audytor, adiutant, rotmistrz, porucznik, podporucznik i chorąży[12]. Rangami oficerskimi były też stopnie: towarzysza i namiestnika. Odpowiadały one randze chorążego. Nie byli oni patentowani przez króla lecz przez rotmistrzów lub hetmanów i ich rzeczywiste role w chorągwiach bardziej można przyrównać do podoficerskich[12].
- gen. lejtn. Antoni Kazimierz Tyszkiewicz (1775-1778)
- Antoni Oskierko ((IV 1778- XII 1778)
- gen. mjr Tadeusz Puzyna (3 XII 1778- 1788),
- Szymon Zabiełło (26 czerwca 1788-1790),
- Piotr A. Twardowski (12-14 X 1790)
- Jan Ogiński (1790-1791)
- Mikołaj Sulistrowski (I 1791 -),
- Frankowski[2](od 1792).
Bitwy i potyczki
Brygada brała udział w walkach w czasie wojny w obronie Konstytucji 3 maja i insurekcji kościuszkowskiej[2].
- Świerzeń (10 czerwca 1792),
- Mir (11 czerwca 1792),
- Johaniszkiele,
- Brześć (23 lipca 1794),
- Szczucin (13 maja 1794),
- Poniewież (20 maja 1794),
- Szkudy przed (12 lipca 1794).
Przypisy
- ↑ Czop 2017 ↓, s. 76.
- ↑ a b c d e Gembarzewski 1925 ↓, s. 10.
- ↑ Machynia, Rakutis i Srzednicki 1999 ↓, s. XXI.
- ↑ Machynia, Rakutis i Srzednicki 1999 ↓, s. 47-48.
- ↑ Machynia, Rakutis i Srzednicki 1999 ↓, s. 49.
- ↑ Machynia, Rakutis i Srzednicki 1999 ↓, s. 94.
- ↑ Machynia, Rakutis i Srzednicki 1999 ↓, s. XXII.
- ↑ Machynia, Rakutis i Srzednicki 1999 ↓, s. XXIV.
- ↑ Machynia, Rakutis i Srzednicki 1999 ↓, s. XXVI.
- ↑ Machynia, Rakutis i Srzednicki 1999 ↓, s. 43.
- ↑ a b Ratajczyk i Teodorczyk 1987 ↓, s. 101.
- ↑ a b Machynia, Rakutis i Srzednicki 1999 ↓, s. 44.
- ↑ Machynia, Rakutis i Srzednicki 1999 ↓, s. 52.
Bibliografia
- Jan Czop: Barwa Wojska Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku oraz Legionów Polskich 1797-1807. Rzeszow: Wydawnictwo LIBRA PL, 2017. ISBN 978-83-635-2698-6.
- Bronisław Gembarzewski: Rodowody pułków polskich i oddziałów równorzędnych od r. 1717 do r. 1831. Warszawa: Towarzystwo Wiedzy Wojskowej, 1925.
- Mariusz Machynia, Valdas Rakutis, Czesław Srzednicki: Oficerowie wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego. Sztab, kawaleria, artyleria, wojska inżynieryjne i piechota. Kraków: Księgarnia Akademicka. Wydawnictwo Naukowe, 1999. ISBN 83-7188-239-4.
- Tomasz Ciesielski: Jazda koronna i Wielkiego Księstwa Litewskiego autoramentu narodowego armii Rzeczypospolitej Obojga Narodów w latach 1717-1776. W: Aleksander Smoliński[red.]: Do szarży marsz, marsz... Studia z dziejów kawalerii. T.1. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2010. ISBN 978-83-231-2567-9.
- Mariusz Machynia: Kawaleria litewska w początkowym okresie działań Komisji Wojskowej Rzeczypospolitej Wielkiego księstwa Litewskiego. Lata 1765-1766. W: Aleksander Smoliński[red.]: Do szarży marsz, marsz... Studia z dziejów kawalerii. T.2. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2012. ISBN 978-83-231-2783-3.
- Maciej Trąbski: Kawaleria autoramentu narodowego armii Rzeczypospolitej Obojga Narodów w epoce stanisławowskiej. Lata 1775-1794. W: Aleksander Smoliński[red.]: Do szarży marsz, marsz... Studia z dziejów kawalerii. T.2. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2012. ISBN 978-83-231-2783-3.
- Leonard Ratajczyk, Jerzy Teodorczyk: Wojsko powstania kościuszkowskiego w oczach współczesnych malarzy. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987. ISBN 83-11-07090-3.
- p
- d
- e
Dywizje |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Brygady |
| ||||
Regimenty piesze | |||||
Pułki jazdy/ ułanów |
| ||||
Pułki przedniej straży |
| ||||
Pułki kozaków | |||||
Regimenty dragonów |
| ||||
Oddziały targowickie | |||||
Oddziały insurekcji kościuszkowskiej |
| ||||
Chorągwie i szwadrony |
| ||||
Bataliony |
| ||||
Artyleria |
| ||||
Bitwy |
|
- p
- d
- e
Okresy | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Struktury | |||||||
Rodzaje wojsk | |||||||
Formacje wojskowe |
| ||||||
Konfederacje żołnierskie | |||||||
Rokosze | |||||||
Hetmani | |||||||
Terminy wojskowe |
| ||||||
Większe oddziały w XVII wieku | |||||||
Armia koronna w XVIII wieku |
| ||||||
Armia litewska w XVIII wieku |
| ||||||
Insurekcja kościuszkowska |
|