Dezinformacja w wojnie rosyjsko-ukraińskiej
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/A_false_news_where_children_orphaned_by_the_war_are_supposedly_given_up_for_adoption.jpg/220px-A_false_news_where_children_orphaned_by_the_war_are_supposedly_given_up_for_adoption.jpg)
![]() | Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews pt. Ołeksij Daniłow podał skalę rosyjskiej dezinformacji |
Dezinformacja jest formułą przekazu obecną od początku konfliktu między Rosją i Ukrainą, czyli od 2010.
Była tworzona na masową skalę i rozpowszechniana przez agencje rządowe i brygady sieciowe początkowo Federacji Rosyjskiej, później także Donieckiej Republiki Ludowej (DRL) i Ługańskiej Republiki Ludowej (LPR)[1][2]. Po rozpoczęciu inwazji na Ukrainę w lutym 2022 nasiliło się oddziaływanie rosyjskiej propagandy w samej Rosji oraz w przestrzeni internetowej innych państw. Sytuacja wolnych mediów w Rosji uległa pogorszeniu, a niemal cały przekaz informacyjny podporządkowano interesom władz.
Główne kierunki tematyczne
Zgodnie z narracją Kremla rosyjska propaganda odmawia Ukraińcom prawa do stanowienia odrębnego narodu (nazywani są Małorusami), czego konsekwencją jest kwestionowanie prawa Ukraińców do posiadania suwerennego państwa. W publicznych mediach wielokrotnie wyrażano aprobatę dla aneksji Krymu i działań separatystów w Donbasie, wymierzonych w rozbicie integralności terytorialnej Ukrainy.
Rosyjska propaganda od lat utrzymuje, że w wyniku Euromajdanu do władzy w Ukrainie doszli naziści[3]. Kremlowskie dezinformacje i fałszywe wiadomości koncentrowały się na kilku tematach. Po pierwsze odpowiedzialność za konflikt przypisano agresywnym działaniom Ukrainy i NATO[4][5] (pojawiły się np. oskarżenia, że NATO i Ukraina rozwijają broń biologiczną wymierzoną w Rosję[6]). Innym stałym motywem jest oskarżanie Ukrainy o poważne naruszanie praw człowieka, w tym o ludobójstwo na osobach mówiących po rosyjsku[7][8]. Kolejne przykłady to przypisywanie przez Rosjan własnych zbrodni wojennych stronie ukraińskiej[9][10], zawyżanie ukraińskich strat wojennych[11][12], wzbudzanie niechęci do uchodźców z Ukrainy[13] czy próby przekonywania o poparciu lokalnej ludności dla Rosji jako „wyzwoliciela od ukraińskich nazistów”[14].
Do mniej poważnych zarzutów należy – żerujące na obecnej w społeczeństwie rosyjskim wierze w przesądy i zabobony – oskarżanie Ukrainy o wykorzystywanie czarnej magii[15][16].
Niektóre przekazy dezinformacyjne, zwłaszcza w mediach społecznościowych, dla zdobycia wiarygodności wykorzystują sfałszowane loga zachodnich koncernów medialnych, na przykład CNN[17][18], DW[19] czy BBC[20].
Dezinformacja w Rosji
Kremlowska dezinformacja jest szczególnie rozpowszechniona w samej Rosji, gdzie ma podatny grunt. W kraju panuje cenzura wiadomości dotyczących wojny – za rozpowszechnianie fałszywych, czyli niezgodnych z oficjalnym przekazem informacji o siłach zbrojnych, grozi nawet 10 lat więzienia[21]. Ponadto państwo kontroluje większość mediów[22][23][24][25]. Skala inwazji jest w Rosji minimalizowana, podobnie jak porażki i straty na froncie, za to sukcesy – wyolbrzymiane.
Dziennikarze, którzy nie zgadzają się z cenzurą i próbują rzetelnie informować o wojnie w Ukrainie, są narażeni na konsekwencje. Dmitrij Muratow, laureat Pokojowej Nagrody Nobla w 2021, był zmuszony do zamknięcia „Nowej Gaziety” po odebraniu przez władze licencji z powodów formalnych. Gazeta należała do nielicznych niezależnych mediów w Rosji. Ich sytuacja znacznie się pogorszyła po rozpoczęciu inwazji na Ukrainę[26]. Według słów Taminy Kutscher, redaktorki naczelnej portalu Dekoder, „nad Rosją unosi się gęsta mgła dezinformacji i propagandy”[27].
Rosyjscy propagandyści i dezinformatorzy
Informacje w wersji znanej z przekazu proputinowskich komentatorów politycznych i propagandystów są kształtowane w zależności od politycznych potrzeb rosyjskich władz.
Margarita Simonjan
Szefowa RT (dawniej Russia Today) Margarita Simonjan wielokrotnie posługiwała się bezpodstawnymi oskarżeniami pod adresem Ukraińców, manipulacjami i kłamstwami. Miały one na celu wrogie nastawienie społeczeństwa rosyjskiego do Ukraińców oraz wzmocnienie rosyjskiej narracji w sprawie napaści na Ukrainę.
Simonjan utrzymywała, że jej kraj nie prowadzi wojny, a jedynie interweniuje w wojnie domowej, w której nie jest agresorem, a wyzwolicielem[28]. W marcu 2022 w programie telewizyjnym NTV mówiła, że w walkach o Mariupol siły ukraińskie zrzucają na dzieci zakazane bomby kasetowe, ukraińscy lekarze wzywali do kastracji rosyjskich jeńców wojennych oraz że Ukraińcy „są gotowi wyłupywać dzieciom oczy z powodu ich pochodzenia etnicznego”[29]. W grudniu 2022 przekonywała, że jej kraj jest zmuszony do bombardowania Ukrainy, czego – jak twierdziła – nie chce robić[30].
Simonjan bez pokazania dowodów oskarżała także Ukrainę o zorganizowanie ataku terrorystycznego w Crocus City Hall w Krasnogorsku pod Moskwą 22 marca 2024.[31]
Zdaniem Wiktorii Bieliaszyn z Gazety Wyborczej Simonjan „za miliardy rubli propaguje kremlowską narrację, publikuje zmanipulowane materiały oraz zataja informacje na temat rzeczywistych działań rosyjskich władz, twierdząc, że Rosja nie prowadzi wojny, a jedynie specjalną operację wojenną i ratuje w ten sposób ludność Donbasu oraz rosyjską ludność w Ukrainie.”[32]
Władimir Sołowjow
Władimir Sołowjow z NTV od początku nazywał rosyjską agresję „słuszną operacją denazyfikacji na Ukrainie”[33]. Używane przez Władimira Putina i powtarzane przez jego propagandystów pojęcie „denazyfikacji” odwołuje się do ciągle żywej w Rosji pamięci o II wojnie światowej. Porównanie to sugeruje, że Ukraina, podobnie jak hitlerowskie Niemcy, jest państwem rządzonym przez nazistów, których należy pozbawić władzy.
Po ogłoszeniu pierwszej, częściowej mobilizacji w 2022 r. z Rosji uciekły tysiące mężczyzn w wieku poborowym. W swoim programie Wieczór z Władimirem Sołowjowem propagował wstąpienie do armii i oddanie życia za ojczyznę. Posunął się do kuriozalnych refleksji, że „życie jest bardzo przereklamowane”[34], a obywatele nie powinni bać się śmierci, gdyż i tak jest nieunikniona[35].
Sołowjow nawoływał do bezwzględnej rozprawy z państwem ukraińskim: „Powinniśmy dziś przeprowadzić uderzenia na ukraińskie miasta, znacznie brutalniejsze niż obecne”[36]. Wielokrotnie groził Polsce i innym państwom europejskim niosącym pomoc Ukrainie atakiem nuklearnym ze strony Rosji[37][38].
Po pierwszych wypowiedziach na temat wojny, kanał Soloviov Live został usunięty z platformy YouTube. Powodem usunięcia było naruszenie wytycznych dotyczących treści, w tym publikowanie materiałów określających inwazję jako „specoperację” mającą na celu „demilitaryzację” i „denazyfikację” Ukrainy. Równolegle usunięto z YouTube około 70 tysięcy filmów i 9 tysięcy kanałów związanych z rosyjską inwazją. Większość reprezentowała kremlowską narrację na temat wojny.
Olga Skabiejewa
Olga Skabiejewa z kanału publicznej telewizji Rossija 1 wyrażała się pochlebnie o aneksji Krymu i inwazji na Ukrainę. Wielokrotnie nazywała Ukraińców nazistami lub faszystami. Cel wojny określała jako „ochronę mieszkańców Donbasu przez nazistowskim reżimem”[39]. Postawę ukraińskiej ludności po inwazji próbowała przedstawiać z korzyścią dla wizerunku rosyjskiej armii. W programie 60 minut mówiła, że „Ukraińcy byli zachwyceni widząc rosyjskie wojska w swoim kraju”, wymachiwali rosyjskimi flagami i traktowali Rosjan w Charkowie „jak prawdziwych wyzwolicieli”[40].
W kwietniu 2022, po zniszczeniu przez armię ukraińską rosyjskiego krążownika „Moskwa”, obwieściła na antenie Rossija 1 początek trzeciej wojny światowej[41]. Za rosyjską zbrodnię w Buczy obwiniała samych Ukraińców, którzy mieli jej zdaniem dokonać masakry mieszkańców[42]. Sugerowała również, że to żołnierze ukraińscy atakują cywilów próbujących się ewakuować z zagrożonych terenów[43].
Skabiejewa oskarżała inne państwa, w tym Polskę, o sympatyzowanie z faszyzmem: „Faszystowski terror pleni się nie tylko w Ukrainie, ale także w Europie”[44].
Dezinformacja w Polsce
2 marca 2022 warszawski Instytut Badań Internetu i Mediów Społecznościowych w ciągu jednej doby odnotował 120 tysięcy prób dezinformacji, co w porównaniu z poprzednią dobą stanowiło wzrost o 20 tysięcy procent[13]. Na Facebooku i Twitterze odnotowano wpisy prorosyjskie, antyuchodźcze i antyukraińskie: „Obserwujemy drastyczną radykalizację grup antyuchodźczych działających w kanałach osób sceptycznie nastawionych do szczepień”[45].
W marcu 2022 konta instagramowe udające lokalne portale informacyjne, takie jak katowice_online czy kielce_online, zaczęły udostępniać artykuły zawierające dezinformację i fałszywe informacje. Oskarżały Ukraińców o napaści, powtarzały teorie spiskowe o biolaboratoriach, udostępniały flagę rosyjską i wyrazy wsparcia dla „specjalnej operacji wojskowej” (oficjalna, usankcjonowana prawnie nazwa inwazji w Federacji Rosyjskiej[46][47][48]). Internauci odkryli, że zostały założone z użyciem maili w domenie .ru. Po ujawnieniu w internecie tego faktu, konta zniknęły, zostały skasowane[49].
Dezinformacja w innych państwach
Linię propagandy rosyjskiej w wielu przypadkach przyjęły media chińskie[50][51][52][53]. W mniejszym stopniu odnosi ona sukcesy w krajach rozwijających się (Indie, Indonezja, kraje Ameryki Łacińskiej, afrykańskie i arabskie)[54][55][56][57][58].
Przeciwdziałanie
Większość demokratycznych państw zachodnich ograniczyła obecność mediów rosyjskich na swoim terenie z powodu ich nierzetelności i rozpowszechniania kłamliwych narracji, mających uzasadniać rosyjską agresję wobec Ukrainy[59][47]. W Polsce i innych państwach unijnych zablokowane zostało nadawanie telewizji Russia Today (RT24), serwis Sputnik i liczne kanały na platformie YouTube[60].
Dezinformacja odniosła jednak pewne sukcesy wśród środowisk prawicowych, chętnie sięgających po teorie spiskowe, takich jak zwolennicy QAnon w Stanach Zjednoczonych[50][61].
W lutym 2024 francuski urząd ds. ochrony cyberprzestrzeni Viginum zidentyfikował rosyjską siatkę 193 portali informacyjnych, prowadzących w sposób skoordynowany akcję dezinformacyjną wymierzoną w kraje europejskie, w tym Polskę[62]. Celem jest przedstawienie rosyjskiej inwazji w korzystny sposób, a także ataki na ukraińskich liderów politycznych i wojskowych. Portale miały nie tworzyć własnych treści, jedynie przekazywać publikacje rosyjskich serwisów informacyjnych i oficjalnych stron administracji rosyjskiej[63].
Przekaz ukraiński
Także media ukraińskie są oskarżane o powielanie nieprawdziwych informacji. Dotyczy to zwłaszcza zaniżania strat własnych i zawyżania rosyjskich, co ma znaczenie dla podtrzymania morale armii i wiary w zwycięstwo w społeczeństwie[11][12]. Media w Ukrainie podchwytują też nie do końca sprawdzone opowieści-legendy o bohaterstwie obrońców, jak np. Duch Kijowa[64]. Mają one budować tożsamość narodową i inspirować obywateli do poświęceń w walce z najeźdźcą.
Przypisy
- ↑ Ulises AU.A. Mejias Ulises AU.A., Nikolai EN.E. Vokuev Nikolai EN.E., Disinformation and the media: the case of Russia and Ukraine, „Media, Culture & Society”, 39 (7), 2017, s. 1027–1042, DOI: 10.1177/0163443716686672, ISSN 0163-4437 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ Staff, ‘Troll factory’ spreading Russian pro-war lies online, says UK [online], the Guardian, 1 maja 2022 [dostęp 2022-08-29] (ang.).
- ↑ Maria Domańska: Ukraińskie bóle fantomowe. Krótki przewodnik po propagandzie Putina. kulturaliberalna.pl, 2022-03-01. [dostęp 2022-03-09].
- ↑ Putin blames NATO for pushing Russia into invasion [online], courthousenews.com [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ ‘Dumb and lazy’: the flawed films of Ukrainian ‘attacks’ made by Russia’s ‘fake factory’ [online], the Guardian, 21 lutego 2022 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ DanielD. Villarreal DanielD., Russian conspiracy theory says U.S. training birds to spread bio weapons [online], Newsweek, 11 marca 2022 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ AlexanderA. Hinton AlexanderA., Putin’s claims that Ukraine is committing genocide are baseless, but not unprecedented [online], The Conversation [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ US accuses Moscow of creating Ukraine invasion pretext with ‘genocide’ claims [online], France 24, 16 lutego 2022 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ Ołeniwka. Jak Rosja ukryła zbrodnię wojenną ujawniając ją [online], oko.press [dostęp 2022-08-28] .
- ↑ Russia claims Ukraine used US arms to kill jailed POWs. Evidence tells a different story. [online], cnn.com [dostęp 2022-08-28] .
- ↑ a b Patricia R.P.R. Blanco Patricia R.P.R., The war of numbers between Russia and Ukraine: Why death tolls have become propaganda [online], EL PAÍS English Edition, 8 marca 2022 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ a b Why is it so hard to get accurate death tolls in the Russia-Ukraine war? [online], Fortune [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ a b Magdalena Bojanowska: Internet zalała propaganda z Kremla. „Łączą starą narrację z nową”. Jak się nie nabrać?. gazeta.pl, 2022-03-02. [dostęp 2022-03-04].
- ↑ Babushka Z: The woman who became a Russian propaganda icon, „BBC News”, 15 czerwca 2022 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ Russian State Media Claims to Discover Militarized Ukrainian Witches [online], vice.com [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ Ria Nowosti oskarża ukraińskich żołnierzy o czarną magię: „Konsekrują” broń krwią [online], tvp.info, 4 maja 2022 [dostęp 2022-08-28] (pol.).
- ↑ Daniel DaleD.D. CNN Daniel DaleD.D., Fact check: Phony images masquerading as CNN coverage go viral amid war in Ukraine [online], CNN [dostęp 2022-08-29] .
- ↑ SudikshaS. Kochi SudikshaS., Fact check: Fabricated CNN tweet about ‘Kharkiv Kid Finder’ spreads online [online], USA TODAY [dostęp 2022-08-29] (ang.).
- ↑ DeutscheD. Welle DeutscheD., Fact check: Fake news and content targets international media | DW | 08.07.2022 [online], DW.COM [dostęp 2022-08-29] (ang.).
- ↑ BBC warns of fake video claiming Ukraine carried out Kramatorsk attack [online], the Guardian, 13 kwietnia 2022 [dostęp 2022-08-29] (ang.).
- ↑ Rosja: Władze wprowadzają nowe przepisy karne by stłumić krytykę wojny w Ukrainie [online], Amnesty International – Bronimy praw człowieka, 9 września 2022 [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ Emily Sullivan DinaE.S.D. Smeltz Emily Sullivan DinaE.S.D., Russian Public Accepts Putin’s Spin on Ukraine Conflict [online], thechicagocouncil.org, 12 kwietnia 2022 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ ‘Military Brainwashing’: Russian State TV Pulls Out The Stops To Sell Kremlin’s Narrative On The War In Ukraine [online], RadioFreeEurope/RadioLiberty [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ The MoscowT.M. Times The MoscowT.M., Use Only Official Sources About Ukraine War, Russian Media Watchdog Tells Journalists [online], The Moscow Times, 24 lutego 2022 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ Rosja. Ustawa o karach za „szerzenie dezinformacji” podpisana przez Władimira Putina. tvn24.pl, 2022-03-04. [dostęp 2022-03-07].
- ↑ W Rosji milkną ostatnie niezależne media. Deutsche Welle: „Jak 'Rok 1984' Orwella” [online], nextgazetapl, 4 marca 2022 [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ W Rosji milkną ostatnie niezależne media. Deutsche Welle: „Jak 'Rok 1984' Orwella” [online], nextgazetapl, 4 marca 2022 [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ Propagandystka Putina o „nadziei na głód” i „wojnie domowej” w Ukrainie [online], Onet Kultura, 21 czerwca 2022 [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ RobertR. Coalson RobertR., ‘Military Brainwashing’: Russian State TV Pulls Out The Stops To Sell Kremlin’s Narrative On The War In Ukraine, „Radio Free Europe/Radio Liberty”, 31 marca 2022 [dostęp 2024-04-02] (ang.).
- ↑ Krzyczała i machała rękami. Simonjan naprawdę to powiedziała [online], Wiadomości, 27 grudnia 2022 [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ Wyborcza.pl [online], wyborcza.pl [dostęp 2024-03-29] .
- ↑ Wyborcza.pl [online], wyborcza.pl [dostęp 2024-04-02] .
- ↑ LizaL. Rozovsky LizaL., Ukraine war: Russia is running an Orwellian propaganda campaign, „Haaretz”, 27 lutego 2022 [dostęp 2024-04-02] (ang.).
- ↑ Niewiarygodne. Sołowjow wysyła Rosjan na śmierć. Mówi to wprost [online], Wiadomości, 2 stycznia 2023 [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ Propagandysta Sołowjow namawia Rosjan, by nie bali się śmierci: Życie jest bardzo przeceniane [online], Rzeczpospolita [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ Będą ścigać propagandystów Kremla. Władimir Sołowjow oskarżony o nawoływanie do zbrodni wojennych [online], wydarzenia.interia.pl [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ RadosławR. Opas RadosławR., „Po co udajemy?”. Grozi Polsce atakiem [online], wiadomosci.wp.pl, 12 stycznia 2023 [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ MaciejM. Zubel MaciejM., Szokujące słowa w rosyjskiej telewizji. Propagandysta mówił o wojnie nuklearnej [online], wiadomosci.wp.pl, 11 maja 2023 [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ Hundreds arrested as Russians protest invasion of Ukraine [online], PBS NewsHour, 24 lutego 2022 [dostęp 2024-04-02] (ang.).
- ↑ Grupa WirtualnaG.W. Polska Grupa WirtualnaG.W., Naczelna propagandystka Putina straszy w telewizji. Tym razem przesadziła [online], o2.pl, 15 kwietnia 2022 [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ Grupa WirtualnaG.W. Polska Grupa WirtualnaG.W., Naczelna propagandystka Putina straszy w telewizji. Tym razem przesadziła [online], o2.pl, 15 kwietnia 2022 [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ GOWORIT MOSKWA: Propaganda po Buczy zaostrza kurs. W Moskwie jastrzębie górą? [online], oko.press [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ GOWORIT MOSKWA: Propaganda po Buczy zaostrza kurs. W Moskwie jastrzębie górą? [online], oko.press [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ Polska w oczach rosyjskiej propagandy – od „hieny Europy”, do „nazistowskiego hegemona Europy Środkowo-Wschodniej” [online], Nowy Kurier Galicyjski, 8 czerwca 2022 [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ Internet zalała propaganda z Kremla. „Łączą starą narrację z nową”. Jak się nie nabrać? [RADY EKSPERTA] [online], gazetapl, 2 marca 2022 [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ Mobilizacja w Rosji oznacza wojnę? Kreml: Nie, to wciąż specjalna operacja wojskowa [online], Rzeczpospolita [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ a b Adrian Gąbka: Rosyjskie kanały znikają z całego świata. Co pokazują?. wirtualnemedia.pl, 2022-03-01. [dostęp 2022-03-04].
- ↑ Carla Bleiker, Deutsche Welle: Deutsche Welle: „Jak 'Rok 1984' Orwella”. gazeta.pl, 2022-03-04. [dostęp 2022-03-04].
- ↑ Ruskie trolle podszywają się pod polskie miasta na Instagramie. I szczują na Ukrainę [online], Rozrywka Spider’s Web – Cyfrowy styl życia, 8 marca 2022 [dostęp 2023-08-09] (pol.).
- ↑ a b China and QAnon embrace Russian disinformation justifying war in Ukraine [online], France 24, 12 marca 2022 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ Tracy WenT.W. Liu Tracy WenT.W., Chinese State Media Is Pushing Pro-Russian Misinformation Worldwide [online], Foreign Policy [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ Simone McCarthy and CNN’s BeijingS.M.C.’B. Bureau Simone McCarthy and CNN’s BeijingS.M.C.’B., China’s promotion of Russian disinformation indicates where its loyalties lie [online], CNN [dostęp 2022-08-28] .
- ↑ Ukraine: How China is censoring online discussion of the war, „BBC News”, 12 marca 2022 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ UmangU. Poddar UmangU., How Indians on the internet view India’s tacit support of Russia [online], Quartz, 2 marca 2022 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ Why Are Indonesian Netizens Expressing Support for Russia’s Invasion of Ukraine? [online], thediplomat.com [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ PatrickP. Gathara PatrickP., Why Africa does not appear to be ‘standing with Ukraine’ [online], aljazeera.com [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ DanyaD. Hajjaji DanyaD., Ukraine war: Arab social media unsympathetic, sees Western hypocrisy [online], Newsweek, 7 kwietnia 2022 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ HermesH. Auto HermesH., Latin American media respond to Ukraine invasion with mix of deja vu, consternation | The Straits Times [online], straitstimes.com, 17 marca 2022 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ EU to ban Russia’s RT, Sputnik media outlets, von der Leyen says [online], POLITICO, 27 lutego 2022 [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ Wyborcza.pl [online], wyborcza.biz [dostęp 2024-04-02] .
- ↑ JustinJ. Ling JustinJ., False Claims of U.S. Biowarfare Labs in Ukraine Grip QAnon [online], Foreign Policy [dostęp 2022-08-28] (ang.).
- ↑ Wyborcza.pl [online], wyborcza.biz [dostęp 2024-04-02] .
- ↑ Wyborcza.pl [online], wyborcza.biz [dostęp 2024-04-02] .
- ↑ In Ukraine’s Information War, a Blend of Fact and Fiction – The New York Times [online], web.archive.org, 3 marca 2022 [dostęp 2022-08-28] [zarchiwizowane z adresu 2022-03-03] .
- p
- d
- e