Rozdzielność
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Illustration_of_distributive_property_with_rectangles.svg/220px-Illustration_of_distributive_property_with_rectangles.svg.png)
Rozdzielność, dystrybutywność[potrzebny przypis] – własność pewnych pojęć matematycznych występujących w arytmetyce, algebrze i podstawach matematyki – logice matematycznej i teorii mnogości. Wyróżnia się rozdzielność:
- działania dwuargumentowego względem innego działania dwuargumentowego; taka rozdzielność to relacja dwuargumentowa między działaniami dwuargumentowymi, zdefiniowana równaniem podanym niżej;
- kwantyfikatora względem spójnika logicznego; jest to równoważność pewnych zdań opisana niżej.
Pojęcie rozdzielności działania pojawiło się najpóźniej w XIX wieku; w 1814 roku użył go François Joseph Servois[1]. Rozdzielność mnożenia względem dodawania i odejmowania znalazła się w podstawie programowej matematyki w polskich szkołach podstawowych[2].
Definicje rozdzielności działań dwuargumentowych
Zobacz też: dodawanie, odejmowanie, mnożenie i dzielenie.
Zależność między mnożeniem a dodawaniem liczb postaci
i podobnie z przestawioną kolejnością czynników,
wykorzystuje się, niekiedy nieświadomie, podczas prowadzenia obliczeń w pamięci:
czyli (w tym przypadku) mnożenia przez ustaloną liczbę osobno dziesiątek i jedności danej liczby.
Można też uzupełnić jeden z czynników do „okrągłej” liczby, której iloczyn łatwo obliczyć, a następnie zrównoważyć obliczenia osobno odliczając dodaną nadwyżkę:
Role mnożenia i dodawania/odejmowania w powyższych przykładach są dokładnie określone i nie można ich zamienić bez szkody dla poprawności obliczeń:
W przypadku dzielenia regułę zaobserwowaną dla mnożenia można stosować tylko częściowo: choć
to jednak
Zapisując dzielenie w postaci ułamka, obliczenia można przeprowadzić zgodnie z następującym przykładem:
ale mimo wszystko, podobnie jak wyżej:
Niech oraz oznaczają działania dwuargumentowe określone na ustalonym zbiorze [a]. Działanie jest względem [3]:
- rozdzielne lewostronnie, gdy dla dowolnych
- rozdzielne prawostronnie, gdy dla dowolnych
- rozdzielne obustronnie lub krótko rozdzielne, gdy zachodzą oba powyższe warunki.
Jeśli działanie jest przemienne, to powyższe warunki są równoważne logicznie i wynikają one wszystkie z jednego z nich.
Przykłady arytmetyczne
Dla dowolnych liczb rzeczywistych
- mnożenie jest rozdzielne względem dodawania[4] i odejmowania:
- dzielenie jest prawostronnie rozdzielne względem dodawania i odejmowania:
- minimum i maksimum są rozdzielne względem siebie nawzajem[potrzebny przypis]:
- dodawanie jest rozdzielne względem maksimum i minimum[potrzebny przypis]:
Podane własności mnożenia i dzielenia uogólnia się na liczby zespolone, hiperzespolone oraz inne algebry jak liczby podwójne czy dualne. Na tych strukturach nie rozważa się funkcji minimum i maksimum, ponieważ nie da się na nich określić porządku o pożądanych własnościach.
W dodatku dla liczb dodatnich potęgowanie jest prawostronnie rozdzielne względem mnożenia i dzielenia[5]:
Te własności trudno uogólnić na inne liczby; zero do potęgi zerowej bywa uznawane za nieokreślone, za to przy dopuszczeniu ujemnych argumentów potęgowanie przestaje być ściśle rozumianym działaniem – wynikiem potęgowania liczb ujemnych może być liczba zespolona. Na zbiorze niezerowych liczb zespolonych można określić potęgowanie, jednak ono również nie jest ściśle określonym działaniem, ponieważ jego wyniki nie są pojedynczymi liczbami – jest to multifunkcja.
- największy wspólny dzielnik i najmniejsza wspólna wielokrotność są wzajemnie rozdzielne[potrzebny przypis]:
Przykłady z podstaw matematyki
Definicję rozdzielności można poszerzyć; dla działań na zdaniach logicznych oznacza ona równoważność odpowiednich wyrażeń. Dla dowolnych zdań koniunkcja i alternatywa są wzajemnie rozdzielne[potrzebny przypis]:
Dla dowolnie wybranych zbiorów
- część wspólna i suma zbiorów są rozdzielne względem siebie nawzajem[6]:
- przekrój zbiorów jest też rozdzielny względem różnicy symetrycznej[7]:
- iloczyn kartezjański jest rozdzielny względem sumy, różnicy i przekroju zbiorów[8]:
Przykłady algebraiczne
- iloczyn wektorowy jest rozdzielny względem dodawania i odejmowania wektorów[9]:
- iloczyn Cauchy’ego macierzy – odpowiadający składaniu przekształceń liniowych – jest rozdzielny względem dodawania i odejmowania tych macierzy oraz przekształceń:
Dla dowolnie wybranych obiektów kategorii dwukartezjańsko domkniętej[b][c]
- produkt jest rozdzielny względem koproduktu[potrzebny przypis]:
Własności
Rozdzielność działań jako relacja dwuargumentowa w ogólności:
- nie jest zwrotna – są działania nierozdzielne względem siebie samego, np. dodawanie: a+(b+c) ≠ (a+b)+(a+c);
- nie jest przeciwzwrotna – są działania rozdzielne względem siebie samego, np. suma zbiorów:
- nie jest symetryczna – mnożenie jest rozdzielne względem dodawania, ale dodawanie względem mnożenia już nie: a+bc ≠ (a+b)(a+c);
- nie jest asymetryczna – są działania rozdzielne wzajemnie, np. suma i przekrój zbiorów.
Uogólnienia
Rozdzielność działań, przynajmniej jednostronną, zakłada się w aksjomatycznych definicjach struktur algebraicznych takich jak:
- półpierścień, w tym pierścienie, a więc i ciała;
- kraty rozdzielne (dystrybutywne), w tym algebry pseudoboolowskie (Heytinga) i algebry boolowskie (Boole’a).
Mnożenie przez ustalony element – z lewej lub prawej strony – można traktować jako operator. Jest to w istocie funkcja addytywna w danym pierścieniu[d]. Takie spojrzenie na mnożenie umożliwiło rozpatrywanie działań zewnętrznych względem ustalonej grupy addytywnej, co doprowadziło do rozwinięcia teorii m.in. działań grup na zbiorach, modułów nad pierścieniami (przestrzeni liniowych nad ciałami; w tym modułów/przestrzeni sprzężonych), czy grup z operatorami[potrzebny przypis].
Ścisłe rozdzielności
Pewne własności kwantyfikatorów nazywa się rozdzielnością, np.:
- kwantyfikatora dużego względem koniunkcji[10][11]:
- kwantyfikatora małego względem alternatywy[12][11]:
Słabsze wynikania
Kwantyfikator duży nie jest rozdzielny względem alternatywy[10], jednak zachodzi słabsza implikacja, w jedną stronę[12][11]:
Kwantyfikator mały nie jest rozdzielny względem koniunkcji[13], jednak zachodzi słabsza implikacja, w jedną stronę[13][11]:
Kwantyfikator duży nie jest rozdzielny względem implikacji, jednak zachodzi słabsze wynikanie, w jedną stronę[11], nazywane prawem rozkładania[14][15]:
Kwantyfikator mały nie jest rozdzielny względem implikacji i nie zachodzą analogiczne reguły z implikacją w jedną stronę. Jest jednak podobne prawo, również nazywane prawem rozkładania[14][16]:
Powyższe rozważania można podsumować tabelą rozdzielności:
kwantyfikator | spójnik logiczny | ||
---|---|---|---|
koniunkcja | alternatywa | implikacja | |
duży | tak | nie | nie |
mały | nie | tak | nie |
Zobacz też
Uwagi
- ↑ Innymi słowy: niech dane będą funkcje oraz
- ↑ Kategoria dwukartezjańsko domknięta to kategoria kartezjańsko domknięta (tj. mająca obiekt końcowy oraz produkty i eksponenty dowolnych dwóch obiektów) wyposażona dodatkowo w obiekt początkowy i koprodukt wraz z podanym tu warunkiem rozdzielności produktu względem koproduktu.
- ↑ Kanonicznym przykładem takiej kategorii jest kategoria zbiorów z iloczynem kartezjańskim i sumą rozłączną pełniących role produktu i koproduktu.
- ↑ Obserwację tę można przyjąć jako aksjomat w definicji pierścieni, z którego wynikać będzie rozdzielność mnożenia względem dodawania.
Przypisy
- ↑
Jeff Miller, Commutative and distributive, [w:] Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics (C) (ang.), MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews, mathshistory.st-andrews.ac.uk [dostęp 2023-07-07].
- ↑
Podstawa programowa. Matematyka, szkoła podstawowa IV-VIII, podstawaprogramowa.pl [dostęp 2024-08-13].
- ↑ rozdzielność, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-10-15] .
- ↑ rozdzielność mnożenia względem dodawania, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-10-15] .
- ↑
Własności działań, Wrocławski Portal Matematyczny, matematyka.wroc.pl, 14 września 2018 [dostęp 2024-06-21].
- ↑
Distributivity (ang.), Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-07-07].
- ↑
Symmetric difference of sets (ang.), Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-07-07].
- ↑
Logika i teoria mnogości, Wykład 5: Para uporządkowana, iloczyn kartezjański, relacje, domykanie relacji, relacja równoważności, rozkłady zbiorów, wazniak.mimuw.edu.pl, 28 września 2020 [dostęp 2023-07-06].
- ↑ Iloczyn wektorowy, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-07-06] .
- ↑ a b Rasiowa 2004 ↓, s. 229.
- ↑ a b c d e Marek i Onyszkiewicz 2012 ↓, s. 33.
- ↑ a b Rasiowa 2004 ↓, s. 230.
- ↑ a b Rasiowa 2004 ↓, s. 231.
- ↑ a b Rasiowa 2004 ↓, s. 232.
- ↑ Stanosz 2012 ↓, s. 53.
- ↑ Stanosz 2012 ↓, s. 54.
Bibliografia
- Wiktor Marek, Janusz Onyszkiewicz: Elementy logiki i teorii mnogości w zadaniach. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012. ISBN 978-83-01-14547-7.
- Helena Rasiowa: Wstęp do matematyki współczesnej. Warszawa: WN PWN, 2004, seria: Biblioteka Matematyczna. Tom 30. ISBN 83-01-14294-4.
- Barbara Stanosz: Ćwiczenia z logiki. Warszawa: WN PWN, 2012. ISBN 978-83-01-14428-9.
Literatura dodatkowa
- Andrzej Białynicki-Birula: Zarys algebry. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, seria: Biblioteka Matematyczna. Tom 63. ISBN 83-01-06260-6.
- Garret Birkhoff, Saunders Mac Lane: Przegląd algebry współczesnej. Wyd. 2. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963.
- p
- d
- e
podstawowe typy liczb | |||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
działania |
| ||||||||
ułamki | |||||||||
symbole |
| ||||||||
reguły zapisu | |||||||||
prawa działań |
| ||||||||
narzędzia |
| ||||||||
powiązane pojęcia | |||||||||
rozszerzenia |
- p
- d
- e
działania |
| ||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
własności działań |
| ||||||||
powiązane relacje |
| ||||||||
tworzone struktury algebraiczne |
| ||||||||
inne rodziny zdefiniowane działaniami |
| ||||||||
twierdzenia | |||||||||
powiązane nauki |
| ||||||||
badacze |
|
- p
- d
- e
własności |
| ||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
powiązane relacje między |
| ||||||||
powiązane pojęcia |
| ||||||||
uogólnienie |